του Фёдор А. Лукьянов*
μετάφραση Φλώρα Παπαδέδε

Profile.Ru, 10/03/2026

Στη σύνοδο κορυφής των BRICS στη Νότια Αφρική το καλοκαίρι του 2023, τα πέντε κράτη μέλη αποφάσισαν να προσκαλέσουν πέντε νέες χώρες στην κοινότητα. Εκείνη την εποχή, υπήρχαν πολλοί σκεπτικιστές μεταξύ των σχολιαστών. Κάποιοι εξεπλάγησαν από την επιλογή των υποψηφίων, ενώ τα κριτήρια παρέμειναν ασαφή. Άλλοι εξέφρασαν τη λύπη τους για το γεγονός ότι ο διπλασιασμός του μεγέθους μιας ήδη ετερόκλητης ομάδας θα ενείχε τον κίνδυνο αδυναμίας επίτευξης μελλοντικών συμφωνιών. Συνολικά, η επιλογή μιας εκτατικής πορείας (ποσοτική ανάπτυξη) έναντι μιας εντατικής (εμβάθυνση της αλληλεπίδρασης) δεν φάνηκε να τυγχάνει καθολικής αποδοχής.

Το Ιράν έγινε ένα από τα νεότερα μέλη των BRICS. Την ίδια χρονιά, εντάχθηκε στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO) χάρη στην (προσωρινή, όπως αποδείχθηκε) άρση των διεθνών κυρώσεων.

Οι επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν έθεσαν και τις δύο ομάδες σε δύσκολη θέση. Η αγνόηση της επιθετικότητας εναντίον ενός μέλους αποτελεί ένδειξη ότι ο οργανισμός απλώς δεν υπάρχει. Η επίδειξη αλληλεγγύης και η καταδίκη των παραβατών του διεθνούς δικαίου είναι επικίνδυνη. Κανείς δεν θέλει άμεση σύγκρουση με την Ουάσιγκτον (και ορισμένοι, όπως η Ινδία και ιδιαίτερα τα ΗΑΕ, έχουν στενές συνεργασίες μαζί της). Τελικά, ο SCO εξέδωσε μια αόριστη δήλωση (βαθιά ανησυχία και έκκληση για ειρήνη), ενώ οι BRICS παρέμειναν σιωπηλές, εκμεταλλευόμενες το άτυπο καθεστώς τους.

Η θέση της Ινδίας, η οποία διατηρεί εδώ και καιρό στενές σχέσεις με το Ισραήλ, είναι προβλέψιμη, αλλά η ακραία αυτοσυγκράτηση της Κίνας, ενός σημαντικού οικονομικού πελάτη του Ιράν, αναστάτωσε πολλούς. Συζητιέται πως οι BRICS έχουν «εκμηδενιστεί» και πως δεν έχει πλέον νόημα να σπαταλιέται χρόνος και ενέργεια σε αυτή τη δομή. Αληθεύει αυτό;

Η απογοήτευση από τις BRICS πηγάζει από μια υπερβολική ερμηνεία των δυνατοτήτων της κοινότητας. Το 2023, πράγματι επιτεύχθηκε ένα σημείο καμπής. Τότε, αντί να μετασχηματιστεί σταδιακά σε έναν διεθνή θεσμό, επιλέχθηκε η δημιουργία ενός επεκτεινόμενου «χώρου χωρίς τη Δύση». Όχι «εναντίον», αλλά ακριβώς «χωρίς». Ωστόσο, η θεσμοθέτηση των BRICS ήταν σχεδόν αδύνατη ακόμη και εντός των «πέντε»: τα συμφέροντά τους ήταν πολύ διαφορετικά. Και η δεύτερη επιλογή, μια εναλλακτική λύση στον Δυτικοκεντρισμό[1], υφίσταται μόνο ως πιθανότητα. Δεδομένου του συνεχιζόμενου ελέγχου της Αμερικής πάνω στο παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, οι ΗΠΑ διαθέτουν άφθονα μέσα για να αντιμετωπίσουν τυχόν ανεξάρτητες πρωτοβουλίες.

Ωστόσο, είναι πρόωρο να ξεγράψουμε τις χώρες BRICS. Η κυβέρνηση Τραμπ αποφάσισε να αναπτύξει ταυτόχρονα ολόκληρο το οπλοστάσιό της για να αντιστρέψει τη σχετική παρακμή της επιρροής των ΗΠΑ και της Δύσης στην παγκόσμια σκηνή. Το κάνει με ακραία αλαζονεία μέσω άμεσης πίεσης. Ο πόλεμος στο Ιράν αντιπροσωπεύει την αποβολή και των τελευταίων περιορισμών και την εξάρτηση από την ωμή βία, νομιμοποιημένη μόνο από την ίδια της την ύπαρξη. Ενώ ένα άμεσο αποτέλεσμα είναι δυνατό -κανείς δεν θέλει να εκτεθεί σε αυτήν. Μακροπρόθεσμα, θα είναι δύσκολο να διατηρηθούν τα κέρδη, επειδή λαμβάνει χώρα μια σημαντική εννοιολογική μετατόπιση.

Την εποχή της φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, το σύστημα κανόνων που καθιέρωσαν και διατήρησαν οι δυτικές χώρες έγινε αποδεκτό από τον υπόλοιπο κόσμο σε μεγάλο βαθμό λόγω της ευκολίας του. Ναι, ο ανεπτυγμένος κόσμος ήταν ο κύριος ωφελημένος, αλλά και άλλοι ωφελήθηκαν. Αυτή ήταν η θεμελιώδης ιδεολογική προϋπόθεση που δικαιολογούσε την ηγεμονία: ωφελεί τους πάντες, αν και άνισα. Και αυτό ίσχυε γενικά.

Η προσέγγιση αυτή έχει πλέον εγκαταλειφθεί ακόμη και σε επίπεδο ρητορικής. Η συμπεριφορά του Τραμπ θυμίζει καρικατούρα καπιταλιστή «κακού» από τη σοβιετική προπαγάνδα: θα τους ληστέψουμε όλους και τελείωσε η υπόθεση — κι αποφύγετέ το, αν μπορείτε! Ωστόσο, όσο ισχυρές κι αν είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες, δεν είναι δυνατόν να αυθαιρετούν πάνω στον υπόλοιπο κόσμο επ’ αόριστον. Η ανάγκη να βρεθούν εναλλακτικές οδοί στην παγκόσμια πολιτική και οικονομία, ώστε να υπάρξει σταδιακή απεξάρτηση από τις διαθέσεις των ΗΠΑ, είναι πλέον προφανής σε όλους. Μέχρι και σχετικά πρόσφατα, πολλοί έπρεπε να πειστούν για αυτό.

Δεν υπάρχει λόγος να αναμένουμε ότι οι BRICS θα μετατραπούν σε ένα «τείχος» απέναντι στην αμερικανική πίεση. Ωστόσο, αυτή η ομάδα χωρών περιλαμβάνει κράτη που είναι, καταρχήν, ικανά να επηρεάσουν τη διαμόρφωση της παγκόσμιας τάξης τα επόμενα χρόνια. Η πίεση των ΗΠΑ (πέρα από την ισραηλινή επιρροή) δεν αποτελεί πλέον απόπειρα διατήρησης της παλιάς τάξης πραγμάτων, όπως συνέβαινε επί Μπάιντεν, αλλά απλώς μια επιθυμία χρήσης ισχύος για την διατήρηση των πλεονεκτημάτων της όσο το δυνατόν περισσότερο. Η οργή του Τραμπ ενάντια στις BRICS (την οποία έχει εκφράσει επανειλημμένα) αντανακλά μια ενστικτώδη αναγνώριση αυτής της κοινότητας ως κάτι δυνητικά σημαντικό. Η διατήρηση αυτού του συνασπισμού αποτελεί ένα μάθημα για το αύριο.

[1] Ο όρος Western centrism (δυτικοκεντρισμός) αναφέρεται στην τάση να εξετάζεται και να ερμηνεύεται ο κόσμος αποκλειστικά μέσα από την οπτική γωνία του Δυτικού πολιτισμού. Σημαίνει ουσιαστικά ότι οι δυτικές αξίες, οι θεσμοί, η ιστορία και οι κανόνες θεωρούνται ως το παγκόσμιο πρότυπο ή η «αντικειμενική» κανονικότητα, ενώ οτιδήποτε αποκλίνει από αυτά (π.χ. οι πολιτισμοί της Ανατολής ή του Παγκόσμιου Νότου) αντιμετωπίζεται συχνά ως κατώτερο, οπισθοδρομικό ή «εξωτικό». Συχνά χρησιμοποιείται ταυτόσημα με τον όρο ευρωκεντρισμός. (ΣτΜ).

* Ο Φιόντορ Λουκιάνοφ εργάστηκε ως διεθνής δημοσιογράφος από το 1990 έως το 2002 και συνεργάζεται με πολλές εφημερίδες, ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς. Θεωρείται ένας από τους πιο εξέχοντες και με τη μεγαλύτερη επιρροή Ρώσους ειδικούς στον τομέα των διεθνών σχέσεων και της εξωτερικής πολιτικής. Ξεκίνησε με φιλοδυτικές απόψεις και προσανατολισμό και άρχισε να μετατοπίζεται ‘απογοητευμένος από τους Δυτικούς’ στις αρχές της δεκαετίας του 2010. Πλέον υποστηρίζει ότι η «φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη έχει εξαντλήσει τον εαυτό της και ότι η Ρωσία αποτελεί πλέον μέρος ενός μη δυτικού κόσμου και πρέπει να εστιάσει στην παγκόσμια πλειοψηφία».
Από το 2002, είναι Αρχισυντάκτης του περιοδικού Russia in Global Affairs. Το 2012, ο Λουκιάνοφ διορίστηκε Πρόεδρος του Συμβουλίου Εξωτερικής και Αμυντικής Πολιτικής – μιας από τις παλαιότερες ρωσικές δεξαμενές σκέψης. Από το 2015, είναι Διευθυντής Έρευνας του Ιδρύματος για την Ανάπτυξη και Υποστήριξη της Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι και συντονίζει κάθε χρόνο την ετήσια συνέντευξη του προέδρου Βλ. Πούτιν. Ο Λουκιάνοφ είναι Ερευνητής Καθηγητής στη Σχολή Παγκόσμιας Οικονομίας και Διεθνών Υποθέσεων στο Εθνικό Ερευνητικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας.

Πηγή: profile.ru