Δείτε εδώ το Μέρος ΙI: Οι ερωτοαπαντήσεις.

Μόσχα, 01/10/2026
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν μίλησε στην ολομέλεια της 23ης ετήσιας συνάντησης της Διεθνούς Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι. Το φετινό θέμα της ήταν “Ευθύνη για το Μέλλον: Όρια του Εφικτού ή Δυνατότητες Χωρίς Όρια;”
Τη συζήτηση συντόνισε ο Φιόντορ Λουκιάνοφ, Διευθυντής Ερευνών του Ιδρύματος για την Ανάπτυξη και Υποστήριξη της Διεθνούς Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι.

Σημείωμα της Μεταφράστριας:
Καθώς η απευθείας πληροφόρηση από τη Ρωσία είναι απαγορευμένη στη Δύση και στη χώρα μας και -για όσους αναζητούν κι ενδιαφέρονται- οι πληροφορίες φθάνουν από δεύτερο, τρίτο και τέταρτο χέρι (είτε διαστρεβλωμένες μέσα από τη δυτική προπαγάνδα και το εκάστοτε ωριαίο αφηγήμά της, είτε μέσω εναλλακτικών, δυτικών κυρίως αναλυτών που αναπόφευκτα προβάλλουν την δική τους ανάγνωση, ερμηνεία κι ανησυχία) είναι απαραίτητη η απευθείας πρόσβαση τουλάχιστον στις σημαντικές πολιτικές παρεμβάσεις της Ρωσικής ηγεσίας.
Ξεκινάμε αυτή την προσπάθεια, δημοσιεύοντας εδώ την πλήρη παρέμβαση του Βλαντίμιρ Πούτιν στην πρόσφατη συνάντηση της Λέσχης Βαλντάι. Η Ομιλία του Προέδρου της Ρωσικής Ομοσπονδίας, Βλαντίμιρ Πούτιν, αποτελεί το πρώτο μέρος της δημοσίευσης. Θα ακολουθήσει το δεύτερο μέρος που περιλαμβάνει τη διαδικασία ερωτήσεων – απαντήσεων στα πλαίσια της εκδήλωσης. Η μετάφραση και των δύο μερών έχει γίνει συνδυάζοντας το κείμενο από την αγγλική γλώσσα (sovereignista.com) σε αντιπαραβολή με την ρωσική, από την επίσημη ιστοσελίδα του Προέδρου της Ρωσίας (kremlin.ru).

Ίδρυμα Ανάπτυξης & Υποστήριξης της Διεθνούς Ομάδας Συζήτησης Valdai
Μετάφραση – Διευκρινιστικές σημειώσεις: Φλώρα Παπαδέδε

kremlin.ru, 1 Οκτωβρίου 2026

Φιόντορ Λουκιάνοφ: Φίλοι, κυρίες και κύριοι.
Με ιδιαίτερη χαρά σάς καλωσορίζω στην ολομέλεια της 23ης ετήσιας συνάντησης της Διεθνούς Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι. Είναι τιμή μου να προσκαλέσω τον Πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν να έρθει μαζί μας.

Κύριε Πρόεδρε, καλώς ορίσατε. Μας χαροποιεί ιδιαίτερα το γεγονός ότι, όπως και τα προηγούμενα χρόνια, αφιερώσατε χρόνο για να συναντηθείτε μαζί μας.

Οι συναντήσεις της Βαλντάι έχουν πάντα ένα εξαιρετικά πυκνό πρόγραμμα. Προφανώς, συμβαδίζοντας με την παγκόσμια δυναμική, γίνονται όλο και πιο πλούσιες και έντονες και τα πνεύματα οξύνονται όλο και περισσότερο, για να το θέσω κομψά.
Φέτος, αν έπρεπε να απαριθμήσω τα βασικά συμπεράσματα από τη συνάντηση – το φόρουμ που πραγματοποιήσαμε τις τελευταίες τρεις ημέρες- το πρώτο πράγμα που θα ανέφερα είναι η αλλαγή. Είναι σαφές ότι γινόμαστε μάρτυρες αλλαγών που συντελούνται σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Δεύτερον, η ευθύνη, επειδή όσο μεγαλύτερες είναι οι αλλαγές, τόσο λιγότερη σαφήνεια υπάρχει για το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα στο μέλλον και τόσο μεγαλύτερη είναι η ευθύνη που φέρουμε όλοι μας για αυτές τις εξελίξεις. Και τρίτον, όσο κι αν φαίνεται περίεργο —και συζητήσαμε εκτενώς αυτό το θέμα— είναι η έννοια της ηρεμίας.
Η φετινή ετήσια έκθεσή μας έχει τίτλο “Μην Πανικοβάλλεστε”. Δεδομένων των δύσκολων συνθηκών, προτείνουμε να αποφύγουμε τη χειρότερη δυνατή αντίδραση, δηλαδή το να ενδώσουμε στον πανικό.

Πιστεύω ότι, δεδομένης της θέσης σας, έχετε καλύτερη αίσθηση του ποια διεθνή ζητήματα είναι τα πιο σημαντικά αυτή τη στιγμή, επομένως με χαρά σάς προσκαλώ να λάβετε τον λόγο.

Πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντίμιρ Πούτιν: Κυρίες και κύριοι, αγαπητοί συνάδελφοι.

Όπως είθισται, συγκεντρωθήκαμε στο ετήσιο φόρουμ της Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι για να συζητήσουμε τα πιο πιεστικά παγκόσμια ζητήματα.

Επιδιώκαμε πάντα όχι μόνο να διαγνώσουμε την κατάσταση στον κόσμο, αλλά και να σκιαγραφήσουμε την αναδυόμενη παγκόσμια τάξη πραγμάτων.

Είμαι πεπεισμένος ότι η πνευματική κληρονομιά της Λέσχης και τα πολλά χρόνια άμεσου και ειλικρινούς διαλόγου θα αξιοποιηθούν οπωσδήποτε όταν όλοι μας –Ανατολή και Δύση, Βορράς και Νότος– θα χρειαστεί αργά ή γρήγορα να συμφωνήσουμε στις αρχές για τη διαμόρφωση μιας νέας παγκόσμιας τάξης, ικανής να διασφαλίσει την πρόοδο και την ανάπτυξη της ανθρωπότητας για τις επόμενες δεκαετίες.

Δυστυχώς, οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι σήμερα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με διαφορετικά καθήκοντα: πιο πιεστικά και πιο επείγοντα. Παρόλο που ο συντονιστής μίλησε για την ανάγκη να ηρεμήσουν όλοι, αυτά τα οξυμένα προβλήματα δεν έχουν εξαφανιστεί.

Οι ανησυχητικές τάσεις που παρατηρούμε στη διεθνή σκηνή μάς αναγκάζουν να σκεφτούμε πρωτίστως όχι το πώς θα οργανώσουμε την παγκόσμια αλληλεπίδραση πιο σοφά, αποτελεσματικά και δίκαια στο μέλλον –αν και όλα αυτά είναι, φυσικά, ζωτικής σημασίας– αλλά το πώς θα διαφυλάξουμε την παγκόσμια ειρήνη και ασφάλεια εδώ και τώρα, σε μια εποχή που πολλοί καθιερωμένοι νομικοί κανόνες έχουν παραμεριστεί και οι νέοι δεν έχουν ακόμη αναδυθεί.

Τι πρέπει να γίνει για να αποτραπούν τα πιο καταστροφικά σενάρια; Η ευθύνη για το κοινό μας μέλλον συνιστά κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό αφηρημένο σύνθημα. Συνεπάγεται μια σειρά από πρακτικά μέτρα που αποσκοπούν στο να αποτρέψουν την ανθρωπότητα από το να οδηγηθεί στα όρια της εξαφάνισης και να αποφευχθούν ανεπανόρθωτες συνέπειες.

Ο κόσμος έχει φτάσει σε ένα καθοριστικό σημείο καμπής στην εξέλιξή του. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στην πολιτική. Η πολιτική, όπως πάντα, αποτελεί συνέπεια βαθιών αλλαγών. Μετασχηματισμοί συντελούνται σε κάθε σφαίρα: από σχεδόν όλους τους τομείς της τεχνολογίας μέχρι τις κοινωνικές δομές των κοινωνιών μας, από το κλίμα μέχρι την ιατρική, από τη στρατιωτική επιστήμη μέχρι τη βιοηθική, από το μέλλον της ενέργειας μέχρι τις δημογραφικές μεταβολές και από την καθολική ψηφιοποίηση και την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι εντελώς νέα μοντέλα οικονομικής ανάπτυξης. Και η λίστα δεν σταματά εδώ. Όλοι μαζί αυτοί οι παράγοντες δημιουργούν τις προϋποθέσεις για έναν θεμελιώδη μετασχηματισμό. Δεν μπορούμε ακόμη να αξιολογήσουμε πλήρως ή να ερμηνεύσουμε οριστικά όλες τις συνθήκες και τις συνέπειες αυτής της μεταβολής, αν μη τι άλλο επειδή αυτές οι αλλαγές εξελίσσονται ταυτόχρονα και ο αντίκτυπός τους στις κοινωνίες και τα κράτη είναι αντιφατικός. Αλλά θα επανέλθω σε αυτό αργότερα.

Η κλίμακα των αλλαγών που έχουν ήδη συντελεστεί, καθώς και εκείνων που πρόκειται να έρθουν, είναι πραγματικά τεράστια. Αυτό φαίνεται πως το αντιλαμβανόμαστε –όπως αποδεικνύουν οι πολλές συζητήσεις που γίνονται για το μέλλον, συχνά διαποτισμένες με άγχος για την αβεβαιότητα και το απρόβλεπτο– όμως η ανθρωπότητα δεν έχει ακόμη συνειδητοποιήσει πλήρως το πραγματικό μέγεθος της πρόκλησης που αντιμετωπίζει. Εισερχόμαστε σε μια εντελώς νέα και πρωτόγνωρη πραγματικότητα. Οι απειλές και οι κίνδυνοι είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι με τις ευκαιρίες και τις προοπτικές. Δεν μπορούν να διαχωριστούν μεταξύ τους. Ολόκληρος ο τρόπος ζωής μας αλλάζει.

Για να το επαναλάβω, αυτό δεν αφορά μόνο ή κυρίως τις μετατοπίσεις στην ισορροπία δυνάμεων μεταξύ των μεγάλων κρατών ή την αναδιανομή της οικονομικής και τεχνολογικής επιρροής. Όλα αυτά είναι, φυσικά, σημαντικά και όντως συμβαίνουν. Αυτό που έχει τη μεγαλύτερη σημασία, ωστόσο, είναι ότι αυτές οι αλλαγές επηρεάζουν τη βιολογική και ηθική φύση του ανθρώπου, αγγίζουν τον ίδιο τον πυρήνα μας και επηρεάζουν τον τρόπο ζωής μας και τα θεμέλια της κοσμοθεωρίας μας. Η τεχνολογία ανοίγει, κυριολεκτικά, φανταστικές προοπτικές για την παράταση του προσδόκιμου ζωής και τη βελτίωση της ποιότητάς της. Ωστόσο, ανεβάζει επίσης σε ένα εντελώς νέο επίπεδο τις πιθανότητες καταστροφής ολόκληρης της ανθρωπότητας, είτε ως αποτέλεσμα στρατιωτικών συγκρούσεων, είτε λόγω της ραγδαίας υποβάθμισης του περιβάλλοντος, είτε λόγω της απώλειας ελέγχου των τεχνολογικών διαδικασιών που έχουν τεθεί σε κίνηση.

Είναι σαφές ότι μια τέτοια ατμόσφαιρα δεν μπορεί παρά να επιτείνει το άγχος των ανθρώπων και των κοινωνιών και να προκαλεί αύξηση των εσωτερικών εντάσεων που πηγάζουν από την αβεβαιότητα και την έλλειψη κατανόησης για το τι μας ξημερώνει αύριο. Σε πολλές χώρες, μία από τις συνέπειες είναι ο εγχώριος πολιτικός “πυρετός”, ακόμη περισσότερο επειδή τα παραδοσιακά κομματικά συστήματα αποτυγχάνουν όλο και πιο πολύ να αντικατοπτρίσουν τις ραγδαία μεταβαλλόμενες κοινωνικές δομές. Για οποιοδήποτε κράτος, ανεξάρτητα από το πόσο καλά οργανωμένο είναι ή σε ποιες πολιτισμικές και ιστορικές παραδόσεις βασίζεται, η εσωτερική σταθερότητα –νομίζω θα συμφωνήσετε– είναι πάντα πιο σημαντική από οτιδήποτε άλλο. Για να τη διατηρήσουν, οι κυβερνήσεις ενδέχεται να προβούν σε ένα ευρύ φάσμα ενεργειών, συμπεριλαμβανομένων δράσεων που επηρεάζουν την κατάσταση πέρα από τα σύνορά τους, σε γειτονικές χώρες, περιοχές και, μάλιστα, σε ολόκληρο τον κόσμο. Με άλλα λόγια, να εξαγάγουν, δυστυχώς, αστάθεια, γεγονός που απλώς επιτείνει και κλιμακώνει τις εντάσεις και –αν μου επιτρέπεται η έκφραση–υπερθερμαίνει ακόμα περισσότερο το διεθνές περιβάλλον.

Όποιο σενάριο κι αν εξελιχθεί στον κόσμο τα επόμενα χρόνια, οι διεθνείς συγκρούσεις, δυστυχώς, πιθανόν θα συνεχιστούν. Αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι οι βαθιές αλλαγές που συντελούνται τώρα, καθώς και οι ευκαιρίες που δημιουργούν, τροφοδοτούν και ενθαρρύνουν τις φιλοδοξίες και την προθυμία για ανάληψη κινδύνων με αντάλλαγμα κάτι που μπορεί να φαντάζει ως μεγάλο κέρδος. Μακάρι να έκανα λάθος σε αυτή την εκτίμηση, αλλά οι σταθερές τάσεις που παρατηρούμε, δυστυχώς, δείχνουν το αντίθετο.

Παραμένουμε ωστόσο βέβαιοι ότι, μακροπρόθεσμα, καθώς ο κόσμος απομακρύνεται από τη δυτική ηγεμονία, η διεθνής κατάσταση θα βελτιωθεί σταδιακά, οδηγώντας σε μια πιο σταθερή, δημοκρατική και ελεύθερη πολυπολική διεθνή τάξη πραγμάτων. Είναι εξίσου σαφές, ωστόσο, ότι στην πορεία προς μια τέτοια παγκόσμια τάξη, τα κράτη, οι κοινωνίες και κάθε άνθρωπος ξεχωριστά θα βρεθούν αντιμέτωποι με ποικίλους κινδύνους. Αυτό είναι αναπόφευκτο σε περιόδους βαθιών αλλαγών. Γι’ αυτόν τον λόγο, η ελαχιστοποίηση των κινδύνων σε κάθε επίπεδο, από το παγκόσμιο έως το προσωπικό, αποτελεί σήμερα το βασικό καθήκον για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, τους ηγέτες των επιχειρήσεων, καθώς και τις κορυφαίες προσωπικότητες της επιστήμης και της δημόσιας ζωής γενικότερα. Πολλά εξαρτώνται από αυτούς τους ανθρώπους. Ευθύνη σημαίνει επίσης να βοηθάμε τους ανθρώπους να κατανοήσουν αυτούς τους κινδύνους και να είναι προετοιμασμένοι γι’ αυτούς, ώστε οι άνθρωποι και οι οικογένειές τους να μην μένουν μόνοι τους, χωρίς κρατική στήριξη, απέναντι σε προβλήματα στον τομέα της ασφάλειας, της μεταβαλλόμενης αγοράς εργασίας ή του ψηφιακού περιβάλλοντος, για να αναφέρουμε μόνο μερικά.

Τι έχει μεγαλύτερη σημασία στις μέρες μας: η σύνεση και η ορθή κρίση ώστε να αποφύγουμε να παρασυρθούμε από μια χιονοστιβάδα ανεξέλεγκτων αλλαγών; Η σταθερή επιμονή σε μια δυναμική προσέγγιση για την υπέρβαση δυσμενών σεναρίων; Ή η χρήση των υφιστάμενων συνθηκών προς όφελός μας; Δεν υπάρχει ξεκάθαρη απάντηση σε αυτό το ερώτημα, καθώς κάθε συγκεκριμένη περίπτωση απαιτεί τη δική της γραμμή ορθολογικής συμπεριφοράς.

Φυσικά, οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων επιδιώκουν να προσαρμοστούν σε όσα συμβαίνουν γύρω μας. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη αυτό που αποκαλούν “πολυκρίση” –η οποία είναι καθολική και διάχυτη– αυτοί οι υπεύθυνοι δυσκολεύονται να δουν πέρα από τα καθημερινά διοικητικά τους βάσανα και τις προθεσμίες και να υιοθετήσουν μια πιο μακροπρόθεσμη προοπτική, πέρα από την πολυκρίση. Το βάρος της ευθύνης είναι τεράστιο και τα λάθη θα έχουν βαρύ τίμημα, ακόμα και για το μέλλον. Οι άμεσοι στόχοι τείνουν να παραγκωνίζουν τις στρατηγικές επιδιώξεις στο παρασκήνιο. Αυτό είναι, φυσικά, κατανοητό, αλλά εξαιρετικά επικίνδυνο. Είναι αδύνατον να απαντήσουμε σε πολλές τρέχουσες προκλήσεις χωρίς να λάβουμε υπόψη πώς οι σημερινές μας ενέργειες θα επηρεάσουν το μέλλον μας. Όπως έλεγε και ένας πασίγνωστος κλασσικός της ρωσικής πολιτικής σκέψης, δεν πρέπει «να χάνουμε το δάσος για το δέντρο».[1]

Ποια είναι λοιπόν η γενική κατάσταση; Είναι προφανές ότι οι μηχανισμοί για την επίτευξη ισορροπίας μεταξύ των κρατικών συμφερόντων και ενεργειών, έτσι όπως εξελίχθηκαν τα προηγούμενα χρόνια, αδυνατούν να εκπληρώσουν πλήρως και αποτελεσματικά τη ρυθμιστική τους λειτουργία. Όχι επειδή δεν είναι καλοί, αλλά επειδή οι συνθήκες υπό τις οποίες δημιουργήθηκαν στην εποχή τους έχουν αλλάξει. Φυσικά, η νέα αναδυόμενη πραγματικότητα θα βοηθήσει στην ανάπτυξη νέων εργαλείων, αλλά αυτή θα είναι μια μακρά διαδικασία. Ας είμαστε ειλικρινείς: σήμερα, ορισμένοι διεθνείς οργανισμοί συχνά αποτυγχάνουν να μετριάσουν τους κινδύνους και μερικές φορές μάλιστα τους δημιουργούν και τους προκαλούν, υπηρετώντας τα συμφέροντα μιας μόνο χώρας ή μιας ομάδας κρατών. Ωστόσο, αυτές οι δομές σχεδιάστηκαν για να υπηρετήσουν έναν διαφορετικό σκοπό.

Κριτική ασκείται επίσης και σε βάρος μιας τόσο θεμελιώδους δομής όπως ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος, σύμφωνα με το Καταστατικό του, καλείται να διαδραματίσει τον ρόλο του κεντρικού συντονιστικού μηχανισμού στις παγκόσμιες υποθέσεις. Φυσικά, αυτή η κριτική δεν είναι πάντα αντικειμενική, ωστόσο υπάρχουν και βάσιμες διαμαρτυρίες. Εν μέρει, αυτές σχετίζονται με το γεγονός ότι ο ΟΗΕ –αν και αποτελεί τον πιο αντιπροσωπευτικό παγκόσμιο οργανισμό– στην πράξη διοικείται με τρόπο πολύ λιγότερο συλλογικό και δημοκρατικό από ό,τι είχε σχεδιαστεί. Μια περιορισμένη ομάδα δυτικών χωρών ασκεί δυσανάλογα μεγάλη επιρροή και, παρότι αποτελεί ξεκάθαρα παγκόσμια μειοψηφία, επιδιώκει να οικειοποιηθεί τις λειτουργίες της διακυβέρνησης. Καθώς όμως η πραγματική επιρροή αυτών των κρατών μειώνεται προς όφελος μιας ολοένα και πιο ανεξάρτητης και γεμάτης αυτοπεποίθηση παγκόσμιας πλειοψηφίας, οι ανισορροπίες της δομής του ΟΗΕ γίνονται όλο και πιο έντονες. Πρόκειται για συστημικό πρόβλημα, το οποίο είναι αδύνατον να επιλυθεί από τη μια μέρα στην άλλη.

Η Ρωσία, τόσο στο παρελθόν όσο και τώρα, υποστηρίζει την ιδέα μιας δίκαιης μεταρρύθμισης των Ηνωμένων Εθνών, όμως αυτή η μεταρρύθμιση είναι αδύνατη χωρίς μια εσωτερική συναίνεση, η οποία επί του παρόντος είναι δύσκολο να επιτευχθεί. Επαναλαμβάνω: τασσόμαστε σταθερά υπέρ μιας δομής του ΟΗΕ που να αντικατοπτρίζει όλη την πολυμορφία του κόσμου, ώστε οι χώρες της Ασίας, της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και της Μέσης Ανατολής να διαδραματίζουν έναν πολύ πιο ουσιαστικό ρόλο στον οργανισμό. Παράλληλα, είναι σημαντικό να έχουμε κατά νου ότι ο μετασχηματισμός του ΟΗΕ δεν αφορά σε καμία περίπτωση μόνο τη διεύρυνση του Συμβουλίου Ασφαλείας και άλλα μέτρα για μια πιο ισορροπημένη γεωγραφική εκπροσώπηση των χωρών στα όργανα της διεθνούς διακυβέρνησης. Αφορά επίσης τον επαναπροσδιορισμό της ίδιας της ουσίας και του περιεχομένου του οργανισμού, καθώς και τις προτεραιότητες των δραστηριοτήτων του, συμπεριλαμβανομένων των μελλοντικών, δεδομένου μάλιστα ότι οι παγκόσμιες αλλαγές δημιουργούν πάρα πολλά νέα διλήμματα που παλαιότερα απλώς δεν υπήρχαν.

Το πιο προφανές παράδειγμα είναι το ζήτημα της τεχνητής νοημοσύνης, με την οποία όλοι μας πρέπει να μάθουμε να ζούμε και να εργαζόμαστε. Πώς θα επηρεάσει η ραγδαία ανάπτυξή της το πνευματικό επίπεδο της ίδιας της ανθρωπότητας, την πνευματική και πολιτιστική της κληρονομιά; Δεν είναι τυχαίο ότι συζητείται μια έννοια όπως η «υπεύθυνη ψηφιοποίηση» – δηλαδή η άρνηση της ανεξέλεγκτης εισαγωγής τέτοιων τεχνολογιών σε εκείνους τους τομείς που ανέκαθεν παρέμεναν σημαντικοί και ευαίσθητοι για την ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου. Άλλωστε, οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές πτυχές της διάδοσης της τεχνητής νοημοσύνης αναλύονται τώρα ακόμη πιο προσεκτικά και εξονυχιστικά από ό,τι οι τεχνικές ή οι οικονομικές. Οι ειδικοί μιλούν όλο και πιο συχνά με ανησυχία για το γεγονός ότι η εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να αποτελέσει ακόμα μια προσπάθεια να οδηγηθούν όλοι σε έναν κοινό παρονομαστή, στην ισοπέδωση, στην αποπροσωποποίηση – αυτή τη φορά μέσω της χρήσης αλγορίθμων που έχουν ρυθμιστεί από άλλους. Ένας τέτοιος ψηφιακός ολοκληρωτισμός θα είναι εξίσου αδιέξοδος, ζοφερός και απάνθρωπος όσο και οι ολοκληρωτικές κοινωνίες του παρελθόντος που όλοι γνωρίζουμε.

Υπάρχει ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα, το οποίο είναι ήδη επίκαιρο σήμερα και θα γίνει ακόμη πιο οξύ στο εγγύς μέλλον: πώς μπορούν τα κράτη που υφίστανται όλο και πιο εκτεταμένη ψηφιοποίηση να διασφαλίσουν την εθνική κυριαρχία τους σε αυτόν τον τομέα; Με άλλα λόγια, πώς μπορούν να προστατεύσουν την ασφάλειά τους και την ιδιαίτερη ταυτότητά τους χωρίς να απομονωθούν από την παγκόσμια πρόοδο ή να μείνουν πίσω στην τεχνολογική ανάπτυξη;

Ένας άλλος τομέας στον οποίο η επιστήμη και η τεχνολογία αλλάζουν ριζικά τον κόσμο είναι η ικανότητα του ανθρώπου να παρεμβαίνει βαθιά σε αυτό που προηγουμένως θεωρούνταν πεδίο του Δημιουργού: γενετικές τροποποιήσεις στο σώμα, διαμόρφωση της προσωπικότητας, προγραμματισμός της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ακόμη και της ίδιας της σκέψης. Είναι απαραίτητο να συνδυαστούν οι προσπάθειες χωρών και κοινοτήτων προκειμένου να συνεργαστούν για την εξεύρεση αμοιβαία αποδεκτών λύσεων σε αυτά τα εξαιρετικά ευαίσθητα, καθοριστικά και πραγματικά υπαρξιακά ερωτήματα.

Αναδύονται επίσης και νέες διεθνείς κοινότητες, οι οποίες γεννήθηκαν από τη σημερινή παγκόσμια κατάσταση. Αυτές έχουν, αναμφίβολα, μεγάλες προοπτικές, είτε πρόκειται για περιφερειακές ενώσεις, είτε για παγκόσμιες δομές, όπως αυτή που έχουν καταστεί πλέον οι BRICS. Ωστόσο, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι όλες τους έχουν μπροστά τους πολλή δουλειά για να προσδιορίσουν το αντικείμενο και τις αρμοδιότητές τους, τα βέλτιστα πεδία εφαρμογής τους και τα όρια των δυνατοτήτων τους. Φυσικά, από οργανισμούς που είναι σχετικά νέοι δεν μπορεί κανείς να περιμένει ότι θα αναδιαμορφώσουν γρήγορα την παγκόσμια τάξη πραγμάτων και θα οικοδομήσουν το πολυπολικό της μοντέλο. Πρόκειται για έναν μακρύ δρόμο, στρωμένο με αγκάθια και με πολλούς άγνωστους, που όμως, χωρίς αμφιβολία, θα οδηγήσει σε αποτέλεσμα.

Σημαίνει αυτό ότι προς το παρόν είμαστε καταδικασμένοι στο χάος; Όχι, η έκδοση μιας τέτοιας ετυμηγορίας είναι, αναμφίβολα, πρόωρη. Γενικά, ένας κόσμος που ρυθμίζεται μέσω σαφώς διατυπωμένων κανόνων και θεσμικών πλαισίων –ένας κόσμος, αν μπορούμε να το θέσουμε έτσι, ευνομούμενος– αποτελεί μια πρόσφατη εφεύρεση, του περασμένου αιώνα. Όλοι οι προηγούμενοι αιώνες πορεύονταν και χωρίς αυτόν. Τα αποτελέσματα, όπως γνωρίζουμε, ήταν, για να το πούμε κομψά, ανάμεικτα: η αλαζονεία, ο φθόνος και η απληστία είχαν πάντα θέση στην παγκόσμια πολιτική και συνεχίζουν να εμφανίζονται ακόμα και σήμερα.

Παρ’ όλα αυτά, οι υπεύθυνες δυνάμεις πάντα ανταγωνίζονταν η μία την άλλη με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, αλλά παράλληλα συνεργάζονταν, συμπράττοντας για να οικοδομήσουν πλαίσια σχέσεων μεταξύ τους αλλά και με μικρότερα κράτη και γενικά, κατά κανόνα, εξακολουθούσαν να επιδιώκουν τη διατήρηση της σταθερότητας.

Εν μέσω της συνεχιζόμενης κρίσης των θεσμών και της διάβρωσης του διεθνούς δικαίου, οι μεγάλες δυνάμεις φέρουν μια τεράστια ευθύνη που αναλογεί στις τεράστιες δυνατότητές τους. Τα κράτη αυτά έχουν τη δυνατότητα να αναλάβουν δράσεις που μπορούν είτε να αντιστρέψουν τις παγκόσμιες τάσεις με σκοπό την επίτευξη μεγαλύτερης προβλεψιμότητας και ασφάλειας είτε, αντίθετα, να επιτείνουν όλα τα υφιστάμενα προβλήματα. Αυτή η δυνατότητα πολλαπλασιάζεται από τις καινοτόμες τεχνολογίες που προανέφερα. Είναι σαφές ότι το μέλλον του κόσμου και του κάθε ατόμου ξεχωριστά εξαρτάται από το πόσο αποτελεσματικά θα γίνει η διαχείριση των κινδύνων κατά την περίοδο των απότομων αλλαγών.

Η απουσία παγκοσμίως αναγνωρισμένων κανόνων και μιας κοινής αντίληψης για την αρχή της ίσης και αδιαίρετης ασφάλειας –ή η πλήρης ακύρωση αυτής της αρχής– συχνά ενθαρρύνει εγωιστικές συμπεριφορές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μετατρέπεται σε επιθετικές προσπάθειες εξασφάλισης μονομερών πλεονεκτημάτων, επιδείνωσης της σύγχυσης και εργαλειοποίησής της για την προώθηση ιδίων συμφερόντων. Η διεθνής πολιτική προσφέρει παραδείγματα αυτού του φαινομένου σχεδόν καθημερινά. Κάθε πιθανό και απίθανο ταμπού παραβιάζεται. Δεν θα τα απαριθμήσω τώρα. Πιστεύω ότι όλοι σε αυτή την αίθουσα καταλαβαίνουν απόλυτα τι εννοώ. Είμαι βαθιά πεπεισμένος ότι κάτι τόσο περίπλοκο όσο οι διεθνείς σχέσεις απαιτεί, παρ’ όλα αυτά, σύνεση και προσήλωση όχι μόνο στους θεσπισμένους νόμους αλλά και, όπως λένε οι νομικοί, στο εθιμικό δίκαιο – δηλαδή όχι μόνο στο γράμμα αλλά και στο πνεύμα του νόμου, καθώς και στην εδραιωμένη και παγκοσμίως αναγνωρισμένη πρακτική.

Οι ηθικοί και δεοντολογικοί φραγμοί καθώς και η στοιχειώδης ευπρέπεια εξακολουθούν να έχουν σημασία, επειδή ο σεβασμός προς αυτά δημιουργεί τουλάχιστον μια πιθανότητα να διατηρηθεί κάποιου είδους διάλογος. Αντίθετα, η συστηματική αθέτηση των δεσμεύσεων, η εξαπάτηση, η μετατροπή της επικοινωνίας σε φάρσα και κάθε ουσιαστικής συζήτησης σε άσκηση προπαγάνδας, καθώς και η απροκάλυπτη χλεύη και παραποίηση των γεγονότων χάριν εφήμερων κερδών, καταστρέφουν το ίδιο το θεμέλιο της διεθνούς συνύπαρξης.

Μια τέτοια, αν θέλετε, προσέγγιση στην άσκηση των διεθνών υποθέσεων είναι κοντόφθαλμη και επικίνδυνη. Το πρόσκαιρο κέρδος που αποκτάται με αυτόν τον τρόπο μπορεί να μετατραπεί σε μακροπρόθεσμες αποτυχίες και, το κυριότερο, να επιδεινώσει την κατάσταση για όλους, επειδή η αλληλοσυνδεσιμότητα του κόσμου είναι υπαρκτή και δεν πρόκειται να εξαφανιστεί.  Ορισμένοι διεθνείς παράγοντες φαίνεται να καθοδηγούνται κάποιες φορές από την αρχή “η ισχύς αντικαθιστά τη λογική”,[2] καθώς είναι πεπεισμένοι για τη δική τους στρατιωτικοπολιτική, οικονομική και –όπως νομίζουν– ηθική ανωτερότητα.[3] Γνωρίζουμε πολύ καλά από την ιστορία ότι αυτό δεν καταλήγει ποτέ σε καλό.

Θα παρεκκλίνω για λίγο από το κύριο θέμα. Εδώ παρίστανται άνθρωποι με πολύ διαφορετικές απόψεις για τη σημερινή, εξαιρετικά οξεία σύγκρουση, την ουκρανική σύγκρουση και τα αίτιά της. Θα ήθελα να πω δύο λόγια γι’ αυτό. Ναι, και πολλές εκατοντάδες ή ακόμα και χιλιάδες ειδικοί –συνάδελφοί σας, οι οποίοι θα μελετήσουν τα υλικά της σημερινής συνεδρίασης της Λέσχης Βαλντάι– έχουν επίσης τις δικές τους σκέψεις επί του θέματος. Γνωρίζω, φυσικά, ότι σε ένα μέρος της κοινότητας των ειδικών θα εγερθεί το ερώτημα: «Να, η Ρωσία μιλάει για ειρήνη, αλλά η ίδια ξεκίνησε τον πόλεμο». Έχω εκφράσει πολλές φορές τις απόψεις μου γι’ αυτό το ζήτημα. Θα το επαναλάβω, ωστόσο, άλλη μια φορά ενώπιον αυτού του ακροατηρίου.

Πού βρίσκεται η αλήθεια; Η αλήθεια είναι ότι εμείς δεν θέλαμε και δεν ήμασταν εκείνοι που ξεκίνησαν να πολεμούν. Στην πραγματικότητα, εκείνοι άρχισαν να πολεμούν εναντίον μας. Θα έπρεπε να είχαν αποφύγει να ενθαρρύνουν τον επιθετικό εθνικισμό και τη ρωσοφοβία στην Ουκρανία, ώστε να τη μετατρέψουν σε εργαλείο για την καταπολέμηση της Ρωσίας. Το ΝΑΤΟ δεν θα έπρεπε να ξεκινήσει την προσπάθεια να εντάξει τα ιστορικά μας εδάφη στον στρατιωτικό του χώρο προς ίδιον όφελος και δεν θα έπρεπε να σχεδιάσει τη δημιουργία βάσεών του εκεί. Οι εξτρεμιστές στο Κίεβο δεν θα έπρεπε να παρακινηθούν σε κυβερνητικό πραξικόπημα, ούτε θα έπρεπε το de facto παράνομο καθεστώς να εξοπλιστεί μετά από αυτό με κάθε είδους επιθετικά όπλα. Δεν θα έπρεπε να καταστρώνονται σχέδια για τη δημιουργία στρατοπέδων συγκέντρωσης για τους κατοίκους του Ντονμπάς και της Κριμαίας. Άοπλοι άνθρωποι δεν θα έπρεπε να συνθλίβονται από τανκς, να δέχονται επιθέσεις με πυραύλους, να βομβαρδίζονται από αέρος και να καίγονται ζωντανοί, απλώς και μόνο επειδή ήταν Ρώσοι, τόσο ως προς την εθνική τους καταγωγή όσο και ως προς το φρόνημά τους.

Υπάρχουν ακόμα πάρα πολλά τέτοια «δεν έπρεπε», αλλά θα σταματήσω εδώ. Είμαι πεπεισμένος ότι η Ρωσία οδηγήθηκε σκόπιμα σε μια κατάσταση όπου ήταν απλώς αναγκασμένη –ως απάντηση σε αυτή την προφανή επιθετικότητα– να υπερασπιστεί τον εαυτό της με τα όπλα στα χέρια. Μας έφεραν συνειδητά και σκόπιμα σε αυτό το σημείο. Και γενικότερα, δεν πρέπει η ρωσοφοβία, η καταπίεση και η δολοφονία Ρώσων ανθρώπων, καθώς και η καταστροφή της Ρωσίας, να μετατρέπονται σε κρατική ιδεολογία και να τίθεται ως στόχος η στρατηγική ήττα της Ρωσίας. Έτσι δεν τα διατύπωσαν όλα αυτά; Κανείς δεν το ξέχασε. Τουλάχιστον, εμείς δεν το ξεχάσαμε.

Αν θέλουμε να ζήσουμε –και ποιος δεν το θέλει;– όπως έχω ήδη πει σε μία από τις δημόσιες εμφανίσεις μου, ας ζήσουμε με φιλία και ας εργαστούμε μαζί για να βρούμε τρόπους να επιτύχουμε αυτόν τον στόχο. Φυσικά, η οικοδόμηση εμπιστοσύνης είναι μια επίπονη και εύθραυστη διαδικασία. Το να μπει στις σωστές ράγες είναι πολύ δύσκολο, ενώ μπορεί να εκτροχιαστεί εξαιρετικά εύκολα.

Τα συμφέροντα δεν συμπίπτουν ποτέ πλήρως, ακόμη και όταν πρόκειται για τους πιο στενούς εταίρους, πόσο μάλλον για χώρες που είναι αντίπαλοι και βρίσκονται εγκλωβισμένες σε έναν ολοκληρωτικό ανταγωνισμό ή ακόμη και σε αντιπαράθεση μεταξύ τους.

Αργά ή γρήγορα, η διεθνής κατάσταση και το διεθνές σύστημα θα κατασταλάξουν σε κάποια μορφή σταθερής ισορροπίας. Πρόκειται αναμφίβολα για μια περίπλοκη, πολυεπίπεδη και πολυδιάστατη διαδικασία, η οποία θα οικοδομηθεί πάνω σε αμοιβαίους συμβιβασμούς, στην προθυμία για αμοιβαίες υποχωρήσεις και σε μια νηφάλια αξιολόγηση της κατάστασης, και από την πλευρά της Δύσης. Ο πρώην ηγεμόνας θα αναγκαστεί αναπόφευκτα να αναγνωρίσει την πραγματικότητα ενός πολυπολικού κόσμου –αρκεί να κοιτάξει κανείς τις τάσεις που διαμορφώνουν την παγκόσμια οικονομία– και να μάθει να συνεργάζεται με τις χώρες της Παγκόσμιας Πλειοψηφίας στη βάση του σεβασμού των θεμελιωδών συμφερόντων τους. Φυσικά, αυτό θα απαιτήσει χρόνο. Θα χρειαστεί να ζήσουμε σε έναν εξαιρετικά ασταθή και διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Ο δρόμος προς ένα νέο σύστημα θα είναι γεμάτος από απρόβλεπτες ανατροπές και στροφές. Δυστυχώς, συχνά δυσάρεστες, ακόμη και επικίνδυνες.

Θα ήθελα να στραφώ στην ιστορία της χώρας μας. Η Ρωσία έχει διανύσει έναν ακανθώδη δρόμο βαθιού μετασχηματισμού και αυτή η διαδικασία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Πριν από τριάντα πέντε χρόνια, βιώσαμε την κατάρρευση του κρατικού συστήματος, που αποτέλεσε μια πραγματική τραγωδία για δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους που ξύπνησαν ένα πρωί και βρέθηκαν έξω από τα σύνορα της ίδιας της χώρας τους και των οποίων οι ζωές –καθώς και οι ζωές των παιδιών τους– άλλαξαν από τη μια στιγμή στην άλλη. Τόσο στη Ρωσία όσο και στις γειτονικές χώρες αυτό οδήγησε σε έναν θεμελιώδη μετασχηματισμό, ενώ μετασχηματίστηκαν και οι διεθνείς υποθέσεις.

Θα ήθελα επίσης ιδιαίτερα να σημειώσω μια κάποια αφέλεια, μια τάση ωραιοποίησης της πραγματικότητας, ίσως ακόμη και αδιαφορία από την πλευρά εκείνων που βρίσκονταν στο τιμόνι του κράτους κατά τα τελευταία χρόνια της σοβιετικής εποχής. Η τυφλή εμπιστοσύνη στους δυτικούς εταίρους και η πίστη σε “συμφωνίες κυρίων” –όταν νόμιζαν ότι μπορούσαν απλώς να εμπιστευτούν τον λόγο κάποιου και να καταλήξουν σε συμφωνία– έπαιξαν επίσης ένα άσχημο παιχνίδι στη Σοβιετική Ένωση.

Εκ των υστέρων γίνεται σαφές πόσο καταστροφικό ρόλο έπαιξε αυτό όχι μόνο στη μοίρα της ΕΣΣΔ, αλλά και στη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης παγκόσμιας σταθερότητας. Οι Σοβιετικοί ηγέτες ήθελαν να αρέσουν στη Δύση, ενώ οι δυτικοί ήθελαν να κόψουν και να ράψουν τον κόσμο στα μέτρα τους και να αποσπάσουν, να αρπάξουν το δικό τους –κατά προτίμηση μεγάλο– μερίδιο από τη σοβιετική κληρονομιά. Το αποτέλεσμα το βλέπουμε.

Η διάλυση της ΕΣΣΔ είναι το αποτέλεσμα ενός συνδυασμού συσσωρευμένων εσωτερικών ανισορροπιών. Αυτή είναι η πιο σημαντική διάσταση του ζητήματος. Αυτή είναι η αλήθεια και αυτό συνέβη. Συγκεκριμένα, οι εσωτερικές ανισορροπίες, καθώς και τα λάθη που έγιναν από περισσότερες από μία γενιές της ηγεσίας της χώρας. Η κοντόφθαλμη πολιτική, τα στενά και ανεπαρκή ιδεολογικά δόγματα αντί για τον πραγματισμό, η ανικανότητα και η πρακτική του να κρύβονται τα προφανή προβλήματα κάτω από το χαλί, επιδείνωναν και υπονόμευαν βήμα-βήμα την εσωτερική και διεθνή θέση της ΕΣΣΔ. Τελικά, αυτοί οι παράγοντες οδήγησαν στην κατάρρευσή της.

Όσα συμβαίνουν σήμερα στον κόσμο, οι τρέχουσες συγκρούσεις και ανισορροπίες – όλα αυτά πηγάζουν σε μεγάλο βαθμό από το γεγονός ότι οι πολιτικοί στα τέλη του 20ού αιώνα, τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση, ήταν απρόθυμοι, ανέτοιμοι ή ανίκανοι να αντιμετωπίσουν την εποχή των μεγάλων αλλαγών με την απαιτούμενη σοβαρότητα και βάθος. Και αυτό δε συνιστά μετάθεση της ευθύνης στους ηγέτες του παρελθόντος, αλλά απλώς την πραγματικότητα.

Ωστόσο, ακόμη και κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, υπήρχαν άνθρωποι –τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση– υπήρχαν άλλου είδους πολιτικοί, οι οποίοι κατανόησαν βαθιά αυτές τις προκλήσεις και πρότειναν τρόπους επίλυσης που θεωρώ ότι ήταν οι σωστοί. Σήμερα, οι εκτιμήσεις τους μπορούν να θεωρηθούν διορατικές.

Όπως γνωρίζετε, έχω ήδη αναφερθεί δημόσια μερικές φορές σε έναν πολιτικό της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, τον Έγκον Μπαρ.[4] Ήταν μέλος της ηγεσίας του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Γερμανίας.

Θα σας παραθέσω ορισμένα στοιχεία μόνο. Ξέρετε, όταν διάβασα για τις επαφές του με τη σοβιετική ηγεσία, τόσο στη Βόννη όσο και στη Μόσχα, έμεινα απλώς έκπληκτος – έκπληκτος από το πόσο ουσιαστικός, έξυπνος και συγκροτημένος άνθρωπος ήταν.

Θα σας παραθέσω μερικές από τις δηλώσεις του, οι οποίες έγιναν τον Ιούνιο και τον Φεβρουάριο του 1990 – σε μια εποχή, όπως αντιλαμβανόμαστε, μεταίχμιο για τις τύχες της Ευρώπης και ολόκληρου του κόσμου.

Το κυριότερο που ανησυχούσε τον κύριο Μπαρ ήταν η απειλή διατήρησης της αντιπαράθεσης στην Ευρώπη μετά την ενοποίηση της Γερμανίας και η ενίσχυση –παραθέτω αυτολεξεί– «της επιρροής εκείνων των κύκλων εντός του ΝΑΤΟ, οι οποίοι κάθε άλλο παρά διακατέχονται από την επιθυμία να ακολουθήσουν τον δρόμο της πανευρωπαϊκής συνεργασίας και του τερματισμού της αντιπαράθεσης». Αυτό είναι δικό του απόσπασμα. Έβλεπε από τότε ότι υπήρχαν τέτοιοι κύκλοι. Και ο ίδιος προφανώς γνώριζε καλύτερα, έτσι δεν είναι; Κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων το 1990, ο Έγκον Μπαρ δήλωσε, και εδώ παραθέτω επίσης αυτολεξεί: «Αν δεν γίνουν αποφασιστικά βήματα για την υπέρβαση της διάσπασης της Ευρώπης σε εχθρικά μπλοκ, η εξέλιξη μπορεί να προσλάβει έναν άκρως δυσμενή χαρακτήρα, ο οποίος θα καταδικάσει την ΕΣΣΔ σε διεθνή απομόνωση». Αυτό είναι επίσης δικό του απόσπασμα. Και τι προτεινόταν λοιπόν; Παρεμπιπτόντως, βλέπουμε ότι όλα έγιναν ακριβώς όπως είχε προβλέψει και προειδοποιήσει.

Ποια ήταν η πρόταση για την Ανατολική και Κεντρική Ευρώπη; Η πρόταση συνίστατο στη συγκρότηση ενός συμβουλίου ασφαλείας, στο οποίο θα συμμετείχαν τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η ΕΣΣΔ και στη μεταβίβαση μιας ευρείας εντολής σε αυτή τη δομή. Αυτό το συμβούλιο σχεδιάστηκε ώστε να περιλαμβάνει σχεδόν όλες τις χώρες της Ανατολικής και Κεντρικής Ευρώπης.

Ωστόσο, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, οι δυνάμεις που κυριάρχησαν στη Δύση –ακριβώς όπως είχε πει ο Έγκον Μπαρ– έδειξαν ελάχιστο, έως καθόλου ενδιαφέρον για την πορεία της πανευρωπαϊκής συνεργασίας. Παρά το γεγονός ότι η νέα Ρωσία πέρασε πολλά χρόνια –και τονίζω ότι επρόκειτο για μια διαδικασία που διήρκεσε πολλά έτη– προσπαθώντας να ενταχθεί στον αποκαλούμενο δυτικό πολιτισμό, εκείνοι έκαναν ό,τι μπορούσαν για να απομονώσουν ουσιαστικά τη Ρωσική Ομοσπονδία και να τη διασπάσουν ακόμη περισσότερο. Παρά τις όποιες μεταβολές στην εσωτερική πολιτική της Ρωσίας και παρ’ όλες αυτές τις αλλαγές, εξακολουθούσαν να βλέπουν τη Ρωσία ως τον κεντρικό πυρήνα της ιστορικής Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Μέχρι σήμερα, συνεχίζουν να μιλούν σε κάθε είδους εκδηλώσεις και συγκεντρώσεις για την ανάγκη να ολοκληρωθεί η προσπάθεια διάλυσης της Αυτοκρατορίας.

Όλα αυτά μαζί δημιούργησαν μια μάλλον επικίνδυνη, για να το πω ανοιχτά, κατάσταση στην Ευρώπη και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Θα ήθελα να τονίσω, κυρίες και κύριοι, ότι πιστεύω ακράδαντα πως ο κ. Μπαρ δεν είχε τίποτα άλλο στο μυαλό του εκείνη την εποχή εκτός από το μέλλον της Ευρώπης. Σκεφτόταν αυτό το κοινό πανευρωπαϊκό σπίτι, για το οποίο μιλούσαν πολύ τότε και οι ηγέτες της ΕΣΣΔ, αλλά, δυστυχώς, έμειναν στα λόγια.

Η Ρωσία, πιθανόν κατανοεί καλύτερα από πολλούς άλλους πόσο δύσκολο είναι να ξεπεραστούν οι συνέπειες των ιστορικών καταρρεύσεων και των κατακλυσμών και να κινείται κανείς στα τυφλά μέσα σε νέες και συχνά δυσμενείς συνθήκες. Συχνά έπρεπε να προχωρήσουμε με τη μέθοδο της δοκιμής και του λάθους, αντιδρώντας στις αναδυόμενες καταστάσεις άμεσα, εν κινήσει.

Ποτέ όμως δεν ξεχνάμε ότι το έθνος χρειάζεται μια προοπτική και μια ξεκάθαρη εικόνα για τον δρόμο που ανοίγεται μπροστά του. Φυσικά, δεν υπάρχει μέλλον χωρίς παρελθόν. Η κληρονομιά των προγόνων μας, οι οποίοι έχτισαν μια μεγάλη και μοναδική χώρα, πρέπει να διαφυλαχθεί και να ενισχυθεί. Καμία κοινωνία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς ιστορικό θεμέλιο και σεβασμό στις παραδόσεις. Ισχύει όμως και το αντίθετο: το παρελθόν χάνει το νόημά του χωρίς μέλλον. Όσο σπουδαία κι αν είναι τα επιτεύγματα των προγόνων μας, το έθνος δεν πρέπει να μετατραπεί σε μουσείο περασμένου μεγαλείου.

Το αληθινό μεγαλείο ενός κράτους είναι αδύνατο χωρίς την ικανότητα να συμβαδίζει με την εποχή του και, ιδανικά, να κινείται μπροστά από αυτήν. Η ανάπτυξη της εθνικής κληρονομιάς και η δημιουργική της εξέλιξη σε συνάρτηση με τις νέες συνθήκες αποτελούν την καλύτερη εγγύηση ότι η εθνική μας παράδοση δεν θα μετατραπεί σε αντίκα, σε ένα διακοσμητικό ιστορικό αξεσουάρ μόδας, ούτε θα αποτελεί αποκλειστικά και μόνιμα το αντικείμενο της προσοχής μας. Πρέπει να προσανατολιστούμε προς ένα ζωντανό, γόνιμο περιβάλλον για μελλοντικά επιτεύγματα

Όσον αφορά το μέλλον, πολλά πράγματα καλύπτονται πράγματι από ένα πέπλο αβεβαιότητας, καθώς υπάρχουν πάρα πολλοί παράγοντες που εισέρχονται γρήγορα και μεταβάλλονται ραγδαία. Ωστόσο, ένας «οδικός χάρτης» για την πορεία προς αυτό είναι οπωσδήποτε απαραίτητος. Κι αυτός δεν αποτελεί ουτοπία, ούτε αφηρημένες θεωρητικές κατασκευές και μια προβολή επιθυμητών εικόνων αποκομμένων από την πραγματικότητα, αλλά μια ρεαλιστική αξιολόγηση των κινδύνων, των ευκαιριών και των αναγκαίων στόχων. Η Ρωσία διαμορφώνει μια τέτοια πορεία προς το μέλλον για τον εαυτό της και, φυσικά, είναι έτοιμη να συμμετάσχει σε μια τέτοια προσπάθεια από κοινού με τα άλλα έθνη και τους λαούς του κόσμου.

Επαναλαμβάνω, η κλίμακα και, κυρίως, η ταχύτητα των αλλαγών που συντελούνται στον κόσμο είναι πρωτόγνωρες. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι το σημείο χωρίς επιστροφή μπορεί να έρθει πολύ γρήγορα και αναπάντεχα για όλους. Μπορεί μια μέρα να αποδειχθεί ότι η λογική των κλιμακούμενων, αμοιβαίων και σκληρών αντιποίνων οδηγεί σε μια μοιραία, μη αναστρέψιμη πορεία.

Η λέξη “κλιμάκωση” χρησιμοποιείται συχνά τώρα για να περιγράψει και να προβλέψει διάφορες παγκόσμιες συγκρούσεις, υποδηλώνοντας την απροθυμία για την άσκηση πραγματικής διπλωματίας που βασίζεται στην πραγματικότητα και στον σεβασμό των συμφερόντων όλων των πλευρών. Μια επιθυμία για επιδείνωση της κατάστασης, για ανέβασμα των τόνων, ακόμη και για μπλόφα, ξεπερνώντας τις κόκκινες γραμμές με την ελπίδα να κατασταλεί και να εκφοβιστεί ο αντίπαλος, να καμφθεί η θέλησή του. Δεν υπάρχει τίποτα καινούργιο στην κλιμάκωση των εχθροπραξιών και των κυρώσεων. Αυτή η πρακτική έχει χρησιμοποιηθεί σε πολλές συγκρούσεις και δεν είναι ποτέ μονομερής, επειδή οι προκλήσεις της μιας πλευράς αναπόφευκτα πυροδοτούν την απάντηση της άλλης. Ως εκ τούτου, ο φαύλος κύκλος βαθαίνει και οι καταστροφικές συνέπειες διογκώνονται.

Η κλιμάκωση βασίζεται –δεν σας λέω κάτι καινούργιο– στην αλαζονεία και την υπεροψία. Είναι ένας δρόμος προς τον γκρεμό, ειδικά σήμερα που οι ηγέτιδες δυνάμεις του κόσμου διαθέτουν στα οπλοστάσιά τους όπλα ικανά να καταστρέψουν κάθε μορφή ζωής ή τουλάχιστον να οδηγήσουν τη Γη σε κατάσταση καταστροφής. Μπορούμε να εγγυηθούμε ότι αυτά τα όπλα δεν θα χρησιμοποιηθούν ποτέ; Φυσικά και δεν μπορούμε. Όλοι θυμόμαστε τη ρήση που λέει ότι αν υπάρχει ένα τουφέκι κρεμασμένο στον τοίχο στην πρώτη πράξη, τότε πρέπει κάποια στιγμή να εκπυρσοκροτήσει.[5] Αυτό πρέπει να το θυμόμαστε και να προσπαθήσουμε να το αποτρέψουμε.

Όσο πιο ασυμβίβαστη είναι μια απάντηση και όσο πιο ξεκάθαρα διακηρύσσεται ο στόχος της “στρατηγικής ήττας” του αντιπάλου, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες η μάχη να κλιμακωθεί στην πιο βίαιη φάση της. Ο νόμος της επιβίωσης του ισχυρότερου δεν ισχύει μόνο για τον φυσικό κόσμο αλλά και για τις κοινωνίες, εάν βρεθούν αντιμέτωπες με την πιθανή απώλεια της ανεξαρτησίας, της αξιοπρέπειας και του ίδιου του δικαιώματός τους στην ύπαρξη.

Κυρίες και κύριοι,

Επιτρέψτε μου να επαναλάβω: η θεμελιώδης διαμόρφωση μιας νέας παγκόσμιας τάξης είναι αναπόφευκτη – και ελπίζει κανείς ότι αυτό θα συμβεί στο ορατό ιστορικό μέλλον. Προς το παρόν, ωστόσο, τα γεγονότα εξελίσσονται με εξαιρετικά έντονο και αυθόρμητο τρόπο. Μόλις τώρα αρχίζουμε να σκιαγραφούμε, ψηλαφώντας τον δρόμο μας, τα περιγράμματα αυτού που πρόκειται να ακολουθήσει.

Αυτό, εντούτοις, δεν σημαίνει ότι πρέπει να μένουμε με σταυρωμένα τα χέρια περιμένοντας να δούμε τι θα συμβεί στη συνέχεια. Για να φτάσουμε στη φάση της ανοικοδόμησης –η οποία, όπως προείπα, αναμφίβολα θα έρθει αργά ή γρήγορα– πρέπει πρώτα να ξεπεράσουμε την τρέχουσα επικίνδυνη περίοδο και να αποτρέψουμε τις πιο καταστροφικές απειλές.

Θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικό να τονίσω για άλλη μια φορά δύο πτυχές οι οποίες, κατά την άποψή μου, θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο σοβαρής συζήτησης από όλους μας – σε πολιτικό, τεχνικό, επιστημονικό, ακόμη και φιλοσοφικό επίπεδο.

Πρώτο και κύριο είναι το ζήτημα που έχω ήδη θίξει: η τεχνητή νοημοσύνη. Ένας παγκόσμιος διάλογος βρίσκεται σε εξέλιξη σχετικά με το αν θα πρέπει να ληφθούν μέτρα για τη σκόπιμη επιβράδυνση της έρευνας και ανάπτυξης σε αυτόν τον τομέα, ώστε να αποτραπεί το ενδεχόμενο οι τεχνολογίες αυτές να ξεφύγουν από τον ανθρώπινο έλεγχο. Πρόκειται για ένα πολυδιάστατο ζήτημα που απαιτεί διεξοδική εξέταση. Η ανθρώπινη ιστορία αποδεικνύει ότι η τεχνολογική πρόοδος δεν μπορεί να ανακοπεί. Ωστόσο, οφείλουμε να κατανοήσουμε τις συνέπειες αυτής της προόδου – πρωτίστως όσον αφορά τη χρήση των επιτευγμάτων της, ιδιαίτερα στον στρατιωτικό τομέα.

Υπάρχουν ήδη καταγεγραμμένες περιπτώσεις όπου η τεχνητή νοημοσύνη λαμβάνει αποφάσεις με βάση τη δική της εκτίμηση για το τι είναι σκόπιμο. Αυτό ισχύει τόσο για την πολιτική, όσο και για τη στρατιωτική σφαίρα. Καθώς οι τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης υιοθετούνται ευρύτερα, ο ρόλος τους θα ενισχύεται και οι αλγόριθμοι θα αναλαμβάνουν μεγαλύτερη ευθύνη. Εξάλλου, ο άνθρωπος απλώς δεν μπορεί να ανταγωνιστεί την ικανότητα μιας μηχανής να αναλύει μια κατάσταση σχεδόν ακαριαία. Ωστόσο, οι άνθρωποι διαθέτουν άλλες ιδιότητες: το ένστικτο, τη διαίσθηση και την ικανότητα να λαμβάνουν αποφάσεις που μπορεί να μην είναι άμεσα προφανείς, αλλά τελικά αποδεικνύονται οι μόνες σωστές, ακόμη και σωτήριες για τη ζωή.

Θέλω να διηγηθώ μια ιστορία από τη σοβιετική πρακτική – από την καθημερινή πραγματικότητα εκείνων των χρόνων. Ήταν Σεπτέμβριος του 1983. Ο αντισυνταγματάρχης των πυραυλικών δυνάμεων, Στανισλάβ Πετρόφ,[6] είχε βάρδια όταν έλαβε σήμα από το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης πυραυλικής επίθεσης. Τόσο εμείς όσο και οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαμε από καιρό θέσει σε λειτουργία τέτοια συστήματα. Το σύστημα εντόπισε την εκτόξευση πέντε αμερικανικών διηπειρωτικών βαλλιστικών πυραύλων. Κάθε αλγόριθμος θα το είχε ταξινομήσει αυτό ως μια ξεκάθαρη αφορμή για πλήγμα αντιποίνων. Όμως, ο έμπειρος αξιωματικός αμφέβαλε για την ακρίβεια του σήματος, υποψιάστηκε δυσλειτουργία του συστήματος – και είχε δίκιο. Αν στη θέση του βρισκόταν η τεχνητή νοημοσύνη, τα πράγματα θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί πολύ διαφορετικά. Κατά τη γνώμη μου, αυτό είναι ένα άκρως πειστικό παράδειγμα.

Τα όρια στη χρήση των τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα της ασφάλειας αποτελούν ζήτημα επιβίωσης για την ανθρωπότητα. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αυξήσει την αποτελεσματικότητα των μέσων πολέμου, γεγονός που καθιστά επίσης τις συγκρούσεις πιο καταστροφικές.

Χρειαζόμαστε μια αντικειμενική και επαγγελματική διεθνή συζήτηση σχετικά με τις σύγχρονες μεθόδους πολέμου, προκειμένου να διατηρηθούν τα ανθρωπιστικά όρια και να μετριαστούν οι πιο βάναυσες συνέπειες των ένοπλων συγκρούσεων που σχετίζονται με την ανάπτυξη των καταστροφικών δυνατοτήτων. Γνωρίζω ότι το φόρουμ σας πραγματοποίησε μια συνεδρία η οποία είχε τον άκρως εύστοχο τίτλο «Η ηθική του νέου πολέμου: Άνθρωποι και απανθρωπιά».

Είναι αλήθεια ότι η απανθρωπιά των σύγχρονων συγκρούσεων μπορεί να γίνει κατανοητή με δύο τρόπους. Από τη μία, είναι η αυξανόμενη βαρβαρότητα και η περιφρόνηση των ανθρωπιστικών κανόνων. Από την άλλη, είναι οι νέες μορφές αντιπαράθεσης, όπου η τεχνητή νοημοσύνη και τα αυτόνομα συστήματα διαδραματίζουν ολοένα και μεγαλύτερο ρόλο στις εχθροπραξίες, αντικαθιστώντας σταδιακά τον άνθρωπο, ακόμη και στη λήψη αποφάσεων – γεγονός ιδιαίτερα βαρύνουσας σημασίας. Πρόκειται για ένα τεράστιο και περίπλοκο θέμα, το οποίο απαιτεί τη μέγιστη προσοχή. Η αυτοματοποίηση και η ψηφιοποίηση του πολέμου οδηγούν στην απανθρωποποίηση της αντίληψης, μετατρέποντας την αιματοχυσία και την απώλεια ανθρώπινων ζωών σε ένα είδος ηλεκτρονικού παιχνιδιού, σε μια μηχανιστική ρουτίνα. Για να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους, αυτός είναι ένας δρόμος ξανακυλίσματος της ανθρωπότητας στη βαρβαρότητα, υπό τη συνοδεία ατέρμονων συζητήσεων περί μεγαλειώδους τεχνολογικής προόδου.

Στα τέλη του 19ου αιώνα, πιο συγκεκριμένα το 1899, η Ρωσία πρότεινε τη διεξαγωγή της Διάσκεψης της Χάγης,[7] στην οποία θεσπίστηκαν για πρώτη φορά οι κανόνες διεξαγωγής του πολέμου, της ειρηνικής επίλυσης των διαφορών και του εξανθρωπισμού των πολεμικών επιχειρήσεων. Φυσικά, οι ορθές και ευγενείς ιδέες που τέθηκαν τότε δεν έσωσαν την ανθρωπότητα από τις τραγωδίες του 20ού αιώνα. Οι παγκόσμιοι πόλεμοι φάνηκε να ακυρώνουν τα επιτεύγματα του ανθρωπιστικού δικαίου. Όμως τώρα έχει έρθει η ώρα που πρέπει να θέσουμε ξανά το ζήτημα των κανόνων της ένοπλης αντιπαράθεσης.

Δεν έχουμε αυταπάτες: οι πόλεμοι αποτελούν μόνιμο χαρακτηριστικό σε όλη την ιστορία της ανθρωπότητας, διεξάγονται ακόμη και σήμερα και οι ένοπλες συγκρούσεις κατά πάσα πιθανότητα θα συνεχιστούν και στο μέλλον. Δυστυχώς, αυτό αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης. Η στρατιωτική υπηρεσία είναι το επάγγελμα εκείνων που υπερασπίζονται τα συμφέροντα των χωρών τους, αλλά ο επαγγελματισμός στον στρατιωτικό τομέα περιλαμβάνει τον σεβασμό των ανθρωπιστικών κανόνων. Ειδικότερα, οι Ρώσοι στρατιωτικοί καθοδηγούνταν πάντα από το απαραβίαστο αυτών των κανόνων και θα ήθελα να τονίσω ότι ποτέ δεν ήταν οι πρώτοι που επιτέθηκαν σε εγκαταστάσεις που δεν σχετίζονται με τη στρατιωτική υποδομή του αντιπάλου.

Η κλιμάκωση των διεθνών εντάσεων και της συνολικής αντιπαράθεσης έχει μία ακόμη εξαιρετικά αρνητική και μακροπρόθεσμη συνέπεια – αυτό είναι το δεύτερο γεγονός στο οποίο θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας σήμερα. Σε αυτή την συγκρουσιακή κατάσταση, θυσιάζουμε την επίλυση παγκόσμιων προβλημάτων που αφορούν ολόκληρη την ανθρωπότητα. Ασχοληθήκαμε με αυτά τα προβλήματα –το κλίμα, το περιβάλλον, τη φτώχεια και την ανισότητα– μόλις πρόσφατα, αλλά σήμερα τα έχουμε ξεχάσει εντελώς. Έχουν παραμεριστεί, όμως γίνονται ολοένα και πιο οξεία. Αυτό δεν έχει αλλάξει. Δυστυχώς, δεν υπάρχει βάση για να ελπίζουμε ότι η διεθνής κοινότητα ως ενιαίο σώμα θα είναι σε θέση να διαχειριστεί αυτή την ατζέντα στο εγγύς μέλλον. Αν όμως τα επείγοντα και πιεστικά ζητήματα δεν επιλύονται σε παγκόσμια κλίμακα, οφείλουμε να τα αντιμετωπίσουμε σε περιφερειακό επίπεδο, ειδικά από τη στιγμή που αυτό βρίσκεται πιο κοντά μας και είναι πιο εύκολα κατανοητό από τους ανθρώπους.

Είμαστε όλοι υπεύθυνοι για τον πλανήτη μας ως σύνολο, αλλά είμαστε πρωτίστως υπεύθυνοι για το δικό μας σπίτι και τον άμεσο περίγυρό του. Το σπίτι μας με την ευρύτερη έννοια είναι η Ευρασία, μια απέραντη επικράτεια, το κέντρο και το προσκήνιο των περισσότερων από τις πιο σημαντικές διεργασίες που εξελίσσονται στον κόσμο. Από τον τρόπο με τον οποίο θα μπορέσουμε να οργανώσουμε την Ευρασία εξαρτώνται πολλά και σε ολόκληρη τη διεθνή σκηνή.

Η ιδέα μιας Ευρύτερης Ευρασιατικής Εταιρικής Σχέσης,[8] την οποία πρότεινε η Ρωσία πριν από κάποιο χρονικό διάστημα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία εν μέσω της αυξανόμενης αστάθειας παγκοσμίως. Οι στρατιωτικο-πολιτικές αντιπαραθέσεις υπονομεύουν την παγκόσμια συνδεσιμότητα και θέτουν σε κίνδυνο τις βιομηχανικές, μεταφορικές και εφοδιαστικές αλυσίδες, καθώς και τις καθιερωμένες εμπορικές και επικοινωνιακές οδούς. Καθήκον και ευθύνη των ευρασιατικών χωρών είναι να προστατεύσουν στο μέγιστο δυνατό βαθμό τον χώρο μας από τους παγκόσμιους κινδύνους και τις καταστροφικές διεργασίες, αξιοποιώντας όλες τις διαθέσιμες τεχνολογικές και άλλες δυνατότητες για τη βελτίωση της ποιότητας της ευρασιατικής αλληλεπίδρασης και την ενίσχυση της συνδεσιμότητας σε αυτή την απέραντη επικράτεια.

Θα ήθελα επίσης να σημειώσω ότι οι ευρασιατικές πολιτιστικές και πολιτισμικές κοινότητες έχουν, στο πέρασμα πολλών αιώνων, εδραιώσει την αμοιβαία κατανόηση ακόμη και στις πιο περίπλοκες ιστορικές εποχές. Η Ευρασία μπορεί να καταστεί το πρότυπο της διεθνούς επικοινωνίας σε συνθήκες διαφορετικών πολιτισμών, προσεγγίσεων και συμφερόντων, όπου οι διαφορές δεν μετατρέπονται σε εμπόδιο αλλά σε πλεονέκτημα για την ανάπτυξη μιας βιώσιμης και ισορροπημένης συνεργασίας.

Στο πλαίσιο αυτό, θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή σας στην πρωτοβουλία που έχουμε παρουσιάσει από κοινού με τους Λευκορώσους φίλους μας, για τη σύνταξη ενός Ευρασιατικού Χάρτη της Διαφορετικότητας και της Πολυπολικότητας στον 21ο αιώνα.[9] Την περασμένη εβδομάδα, οι υπουργοί Εξωτερικών της Ρωσίας, της Λευκορωσίας, του Καζακστάν, του Κιργιστάν και των άλλων εταίρων μας ξεκίνησαν τις πρακτικές εργασίες για αυτό το θεμελιώδες έγγραφο, κατά τη συνάντησή τους στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ.

Η πρωταρχική σημασία της Ευρασίας έγκειται στο ότι είναι σε μεγάλο βαθμό αυτάρκης και ικανή να αντιμετωπίσει οποιοδήποτε πρόβλημα. Το μόνο πράγμα που χρειάζεται αυτή η απέραντη κοινότητα εθνών είναι η αδιαίρετη ασφάλεια, η απουσία στρατιωτικών απειλών και η διαρκής ειρήνη.

Αγαπητοί συνάδελφοι,

Όλοι μας, η διεθνής κοινότητα στο σύνολό της, φέρουμε τη συνολική ευθύνη για το μέλλον. Αυτό δεν αποτελεί υπερβολή ή μεταφορά. Όπως προείπα, πρόκειται για ένα απολύτως πρακτικό καθήκον που απαιτεί την άμεση προσοχή μας.

Θέλω να πιστεύω ότι οι απόγονοί μας θα διαβάζουν στα βιβλία της ιστορίας τους πως το δεύτερο τέταρτο του 21ου αιώνα αποτέλεσε το σημείο καμπής, κατά το οποίο η ανθρωπότητα –συνειδητοποιώντας το μέγεθος των αλλαγών και των προκλήσεων για την ίδια της την ύπαρξη– κατάφερε να παραμερίσει τις μικροπρέπειες, τις φιλοδοξίες και τον εγωισμό και ένωσε τα χέρια για να αντιμετωπίσει τα κοινά προβλήματα. Μετέτρεψε την τεχνολογική επανάσταση από μια σειρά απειλών σε ένα ευρύ φάσμα δυνατοτήτων. Αντιμετώπισε τα προβλήματα της κοινωνικής ανισότητας και της υποβάθμισης του περιβάλλοντος με πράξεις και όχι με λόγια. Συνειδητοποίησε τη ματαιότητα της στρατιωτικής αντιπαράθεσης και της αναγκαστικής επιβολής, καθώς και την ανάγκη για αμοιβαία αποδεκτές λύσεις σε όλα τα ανακύπτοντα ζητήματα και προβλήματα. Και άρχισε, επιτέλους, να οικοδομεί μια νέα, σταθερή παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Είμαι βέβαιος ότι έτσι θα γίνει, διότι αν αυτό δεν συμβεί, υπάρχει ο κίνδυνος να μην απομείνει κανείς για να χρησιμοποιήσει αυτά τα βιβλία και κανείς για να τα γράψει.

Ας ελπίζουμε για το καλύτερο και, το κυριότερο, ας κάνουμε ό,τι περνάει από το χέρι μας για να γίνει αυτό το καλύτερο μέλλον πραγματικότητα και να το δούμε.

Θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για την προσοχή σας και να σας ευχηθώ κάθε επιτυχία. Εκτιμώ πραγματικά τις συναντήσεις μας. Σας ευχαριστώ πολύ.

Υποσημειώσεις της μεταφράστριας:

[1] Αναφέρεται στον Βλαντίμιρ Λένιν. Ο Λένιν χρησιμοποίησε αυτή τη διάσημη φράση επανειλημμένα στα έργα του για να ασκήσει κριτική σε πολιτικούς αντιπάλους που εστίαζαν σε λεπτομέρειες και έχαναν τη γενική εικόνα των πραγμάτων. Μάλιστα, ένα από τα γνωστά άρθρα του (που δημοσιεύτηκε το 1917) έχει τον ακριβή τίτλο «Δεν βλέπουν το δάσος πίσω από τα δέντρα» (За деревьями не видят леса).

[2] Ο Πούτιν στην ομιλία του χρησιμοποιεί τη ρωσική παροιμία «сила есть – ума не надо» (κατά λέξη: αν υπάρχει δύναμη, δεν χρειάζεται μυαλό), η οποία αποδόθηκε με τη γνωστή ελληνική έκφραση «η ισχύς αντικαθιστά τη λογική».

[3] исключительности  στο κείμενο: εξαιρετικότητα κατά λέξη. Αναφέρεται στον American exceptionalism (Αμερικανικό Εξαιρετισμό),  την πολιτική και κοινωνική ιδεολογία της αλαζονείας σύμφωνα με την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής κατέχουν μια μοναδική και ξεχωριστή θέση στην παγκόσμια ιστορία, η οποία τις διαφοροποιεί από όλα τα υπόλοιπα έθνη. Η ιδέα αυτή βασίζεται σε τρεις κύριους πυλώνες:
1. Η μοναδικότητα των θεμελίων: Η πίστη ότι οι ΗΠΑ γεννήθηκαν πάνω σε πανανθρώπινες αξίες (ελευθερία, δημοκρατία, ατομικά δικαιώματα) και όχι πάνω σε κοινή εθνική καταγωγή ή μοναρχικά κατάλοιπα.
2. Η ιστορική αποστολή: Η αντίληψη ότι η Αμερική έχει το καθήκον ή το «πεπρωμένο» να μεταλαμπαδεύσει αυτές τις αξίες και να μεταμορφώσει τον υπόλοιπο κόσμο (Το περίφημο πρότυπο της «πόλης πάνω στον λόφο». Πρόκειται για βιβλική αναφορά που ο Ρήγκαν την έκανε σήμα κατατεθέν του, προσθέτοντας μάλιστα το επίθετο “shining” -«μια λαμπερή πόλη πάνω στον λόφο». Για τον Ρήγκαν, η Αμερική ήταν ένας ευλογημένος τόπος που στεκόταν πιο ψηλά από τον υπόλοιπο κόσμο, προσφέροντας το ιδανικό παράδειγμα ελευθερίας, καπιταλισμού και δημοκρατίας απέναντι στον κομμουνισμό.).
3. Η ανωτερότητα του συστήματος: Η πεποίθηση ότι λόγω των δύο παραπάνω, η Αμερική είναι εγγενώς ανώτερη και, ως εκ τούτου, δεν δεσμεύεται από τους κανόνες που ισχύουν για τις άλλες δυνάμεις και κράτη.
Φυσικά υπάρχει και η γενικότερη έννοια της «δυτικής εξαιρετικότητας» (Western exceptionalism). Αποτελεί την ευρύτερη, πολιτισμική και γεωπολιτική εκδοχή της αμερικανικής εξαιρετικότητας, επεκτείνοντας την ίδια λογική σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο (Ευρώπη και Βόρεια Αμερική). Από αυτή την οπτική, η Δύση θεωρεί ότι έχει μια «οικουμενική αποστολή» να εξαπλώνει αυτές τις αξίες στον υπόλοιπο κόσμο, θεωρώντας τες ως το ανώτερο στάδιο εξέλιξης της ανθρώπινης κοινωνίας. Ο Ευρωενωσιακός εξαιρετισμός δεν διαθέτει «πόλη στον λόφο», αλλά «κήπο» του Ζοζέπ Μπορέλ και «ζούγκλα» για τους υπόλοιπους…

[4] Ο Έγκον Μπαρ (Egon Bahr, 1922–2015) ήταν κορυφαίος Γερμανός σοσιαλδημοκράτης (SPD) πολιτικός, υπουργός, δημοσιογράφος και διπλωμάτης, ο οποίος έμεινε στην ιστορία ως ο βασικός «αρχιτέκτονας» και εμπνευστής της Ostpolitik (της «Πολιτικής προς την Ανατολή»). Στη Γερμανία θεωρείται θρύλος της μεταπολεμικής διπλωματίας και υπήρξε ο στενότερος σύμβουλος, έμπιστος και στρατηγικός εγκέφαλος πίσω από τον εμβληματικό καγκελάριο της Δυτικής Γερμανίας, Βίλι Μπραντ.
Τα βασικά στοιχεία που καθορίζουν την ιστορική του προσωπικότητα είναι:
• Η θεωρία της «Αλλαγής μέσω της Προσέγγισης»: Το 1963, ο Μπαρ διατύπωσε το περίφημο δόγμα «Wandel durch Annäherung». Σε μια εποχή που ο Ψυχρός Πόλεμος βρισκόταν στο αποκορύφωμά του, εκείνος πρότεινε ότι ο μόνος τρόπος για να ξεπεραστεί η διαίρεση της Γερμανίας και της Ευρώπης δεν ήταν η στρατιωτική αντιπαράθεση, αλλά τα σταδιακά βήματα προσέγγισης, ο διάλογος και η οικονομική συνεργασία με τις σοσιαλιστικές χώρες.
• Η υλοποίηση της Ostpolitik: Ως υφυπουργός στην Καγκελαρία και αργότερα ως υπουργός (1969–1976), ο Μπαρ λειτούργησε ως «ιπτάμενος διπλωμάτης». Διαπραγματεύτηκε την υπογραφή ιστορικών συνθηκών: τη Συνθήκη της Μόσχας (1970), τη Συνθήκη της Βαρσοβίας (1970) και τη Βασική Συνθήκη (1972), με τις οποίες η Δυτική Γερμανία αναγνώρισε τα μεταπολεμικά σύνορα και εξομάλυνε τις σχέσεις της με την Λαοκρατική Δημοκρατία της Γερμανίας (ΛΔΓ) και την ΕΣΣΔ. Αυτή η πολιτική χάρισε στον Βίλι Μπραντ το Νόμπελ Ειρήνης το 1971.
• Η «ρεαλπολιτίκ» και η σχέση με τη Μόσχα: Ο Μπαρ ήταν θιασώτης της ρεαλιστικής πολιτικής (Realpolitik). Διατηρούσε απευθείας επικοινωνία με το Κρεμλίνο και θεωρούσε ότι η ευρωπαϊκή ασφάλεια είναι αδύνατο να επιτευχθεί εναντίον της Ρωσίας, αλλά μόνο μαζί με τη Ρωσία.
• Οι προειδοποιήσεις του το 1990: Όπως αναφέρει και ο Πούτιν στην ομιλία του, κατά τις διαπραγματεύσεις για την επανένωση της Γερμανίας το 1990, ο Μπαρ είχε προειδοποιήσει έντονα ότι αν η Ευρώπη δεν δημιουργήσει μια νέα, ενιαία αρχιτεκτονική ασφάλειας που να περιλαμβάνει και τη Μόσχα, αλλά αντίθετα διατηρήσει ή επεκτείνει το ΝΑΤΟ ως εχθρικό μπλοκ, η ΕΣΣΔ [τελικά η Ρωσία] θα οδηγούνταν σε απομόνωση, γεγονός που μελλοντικά θα προκαλούσε νέες, εξαιρετικά επικίνδυνες συγκρούσεις.

[5] Αναφέρεται στη δραματουργική και αφηγηματική αρχή που είναι γνωστή ως «Το όπλο του Τσέχωφ». Η αρχή αυτή ορίζει ότι κάθε στοιχείο που εισάγεται σε μια ιστορία πρέπει να χρησιμοποιηθεί στην πλοκή, αλλιώς δεν έχει λόγο ύπαρξης. Ο ίδιος ο Άντον Τσέχωφ το διατύπωσε, το 1899,  χρησιμοποιώντας το εξής κλασικό παράδειγμα:
«Αν στην πρώτη πράξη του έργου έχεις κρεμάσει ένα γεμάτο τουφέκι στον τοίχο, τότε σε κάποια από τις επόμενες πράξεις αυτό πρέπει οπωσδήποτε να εκπυρσοκροτήσει. Διαφορετικά, μην το τοποθετείς εκεί.»

[6] Ο Στανισλάβ Γιεβγκράφοβιτς Πετρόφ (1939 – 2017) ήταν αντισυνταγματάρχης των Σοβιετικών Δυνάμεων Αεράμυνας, γνωστός στην παγκόσμια ιστορία ως «ο άνθρωπος που έσωσε τον κόσμο».
Τις πρώτες πρωινές ώρες της 26ης Σεπτεμβρίου 1983, ο Πετρόφ είχε υπηρεσία στο κέντρο διοίκησης Σερπούχοφ-15 κοντά στη Μόσχα. Το σοβιετικό δορυφορικό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης πυρηνικής επίθεσης, με την ονομασία Oko, σήμανε συναγερμό δείχνοντας ότι οι ΗΠΑ είχαν εκτοξεύσει έναν διηπειρωτικό βαλλιστικό πύραυλο και, λίγο αργότερα, άλλους τέσσερις. Οι κανονισμοί προέβλεπαν την άμεση ειδοποίηση της ανώτατης στρατιωτικής και πολιτικής ηγεσίας της ΕΣΣΔ, γεγονός που θα πυροδοτούσε σχεδόν αυτόματα ένα μαζικό πυρηνικό πλήγμα αντιποίνων κατά των ΗΠΑ. Ο Πετρόφ, έχοντας και υπόβαθρο μηχανικού, έκρινε ότι αν οι ΗΠΑ εξαπέλυαν ολοκληρωτικό πυρηνικό πόλεμο, δεν θα έστελναν μόνο 5 πυραύλους αλλά εκατοντάδες. Επιπλέον, τα επίγεια ραντάρ δεν επιβεβαίωναν ακόμη εκτοξεύσεις.
Μέσα σε λίγα λεπτά, αποφάσισε να παραβιάσει το στρατιωτικό πρωτόκολλο και ανέφερε το σήμα προς τους ανωτέρους του ως δυσλειτουργία του συστήματος (false alarm). Η έρευνα που ακολούθησε επιβεβαίωσε ότι το σύστημα είχε λαθέψει. Οι σοβιετικοί δορυφόροι είχαν μπερδέψει την αντανάκλαση του ηλιακού φωτός πάνω σε σύννεφα μεγάλου υψομέτρου με τη θερμική λάμψη εκτόξευσης πυραύλων.
Ο Πετρόφ δεν τιμήθηκε, ούτε παρασημοφορήθηκε από το σοβιετικό καθεστώς. Αντιθέτως, επικρίθηκε και δέχθηκε επίπληξη για διαδικαστικά ζητήματα (π.χ. επειδή δεν κατέγραψε σωστά τα συμβάντα στο ημερολόγιο βάρδιας μέσα στην ένταση των στιγμών). Το περιστατικό τηρήθηκε ως απόρρητο στρατιωτικό μυστικό και αποκαλύφθηκε στο ευρύ κοινό μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1990, μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Αργότερα έλαβε διεθνή βραβεία ειρήνης, ενώ το 2014 κυκλοφόρησε για εκείνον το βραβευμένο ντοκιμαντέρ «Ο Άνθρωπος που Έσωσε τον Κόσμο».  Έζησε τα τελευταία χρόνια του σεμνά και λιτά στην πόλη Φριαζίνο κοντά στη Μόσχα, όπου και πέθανε τον Μάιο του 2017, σε ηλικία 77 ετών. Ο ίδιος δήλωνε πάντα ότι δεν θεωρούσε τον εαυτό του ήρωα, αλλά απλώς έναν άνθρωπο που έκανε σωστά τη δουλειά του.

[7] Η πρώτη Διάσκεψη Ειρήνης της Χάγης του 1899 πραγματοποιήθηκε μετά από άμεση πρωτοβουλία του Τσάρου της Ρωσίας, Νικολάου Β΄και θεωρείται ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς στην ιστορία του Διεθνούς Δικαίου, καθώς έθεσε τις βάσεις για το σύγχρονο δίκαιο του πολέμου (Δίκαιο της Χάγης). Η διάσκεψη ξεκίνησε στις 18 Μαΐου 1899 στη Χάγη της Ολλανδίας, με τη συμμετοχή 26 κρατών — συμπεριλαμβανομένων όλων των μεγάλων δυνάμεων της εποχής και της Ελλάδας.
Αν και ο αρχικός ρωσικός στόχος για τον περιορισμό των εξοπλισμών απέτυχε λόγω των έντονων αντιρρήσεων (κυρίως της Γερμανίας), η διάσκεψη παρήγαγε τρεις εξαιρετικά σημαντικές συμβάσεις:
• Ίδρυση του Διαρκούς Διαιτητικού Δικαστηρίου: Ήταν η πρώτη παγκόσμια προσπάθεια δημιουργίας ενός μόνιμου μηχανισμού για την ειρηνική διευθέτηση των διεθνών κρίσεων πριν αυτές οδηγήσουν σε πόλεμο.
• Κωδικοποίηση των Κανόνων του Πολέμου: Θεσπίστηκαν αυστηροί κανόνες για τη διεξαγωγή των επιχειρήσεων στην ξηρά, τη μεταχείριση των αιχμαλώτων πολέμου, την προστασία των νοσοκομειακών πλοίων και την απαγόρευση του βομβαρδισμού πόλεων ή χωριών που δεν ήταν οχυρωμένα.
• Απαγόρευση όπλων μαζικής καταστροφής (της εποχής εκείνης): Υπογράφηκαν διακηρύξεις που απαγόρευαν για 5 χρόνια τη ρίψη βλημάτων και εκρηκτικών από αερόστατα, τη χρήση βλημάτων με ασφυξιογόνα ή δηλητηριώδη αέρια, καθώς και τη χρήση σφαιρών που θραυσματοποιούνται μέσα στο ανθρώπινο σώμα (σφαίρες ντουμ-ντουμ).
Η Ρωσία, μέσω του επιφανούς νομικού και διπλωμάτη της, Φιόντορ Μάρτενς (ο οποίος συνέταξε την περίφημη «Ρήτρα Μάρτενς» για την προστασία των αμάχων βάσει των εθίμων των πολιτισμένων εθνών), σφράγισε το περιεχόμενο των συμφωνιών. Παρά το γεγονός ότι οι κανόνες αυτοί παραβιάστηκαν βάναυσα στους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, η Διάσκεψη του 1899 (και η μετέπειτα του 1907) αποτέλεσε το θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίστηκε αργότερα η Κοινωνία των Εθνών και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ).
Πρέπει να σημειωθεί πως παρότι η Ρωσική Αυτοκρατορία είχε πρωτοστατήσει στις Διασκέψεις της Χάγης (1899 και 1907), οι Ναζί στον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο ισχυρίζονταν, προσχηματικά, ότι οι Κανόνες της Χάγης δεν ίσχυαν για την ΕΣΣΔ στο Ανατολικό Μέτωπο, γιατί η σοβιετική εξουσία μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση δεν αποτελούσε νόμιμο διάδοχο των τσαρικών υποχρεώσεων. Φυσικά, ακόμη και με τα νομικά δεδομένα της εποχής, τα επιχειρήματα αυτά απορρίφθηκαν και καταδικάστηκαν αργότερα στη Δίκη της Νυρεμβέργης. Τα αποτελέσματά τους όμως είναι γνωστά. Για παράδειγμα, η σκόπιμη εξόντωση από πείνα, κακουχίες και εκτελέσεις πάνω από 3 εκατομμυρίων Σοβιετικών αιχμαλώτων πολέμου (ποσοστό θνησιμότητας κοντά στο 60%, σε πλήρη αντίθεση με το περίπου 3-4% για τους Βρετανούς και Αμερικανούς αιχμαλώτους). Συνολικά ο πόλεμος και οι ναζιστικές θηριωδίες στοίχισαν πάνω από 27 εκατομμύρια ζωές στην ΕΣΣΔ, μακράν τον μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπινων απωλειών, με 2η την Κίνα (20 εκατομμύρια) και 3η τη Γερμανία (9 εκατομμύρια). Η Βρετανία και οι ΗΠΑ κατατάσσονται τελευταίες με 450.000 και 418.000 αντίστοιχα.

[8] Η «Ευρύτερη Ευρασιατική Εταιρική Σχέση» (Большого Εвразийского Πартнёрства – БEΠ) αποτελεί κεντρική στρατηγική της Ρωσίας για τον 21ο αιώνα. Προτάθηκε επίσημα από τον Βλαντίμιρ Πούτιν στα τέλη του 2015 και αποτελεί το όχημα για την «στροφή της Ρωσίας προς την Ασία», ειδικά μετά τη ρήξη των σχέσεών της με τη Δύση. Η БEΠ δεν συνιστά έναν νέο αυτόνομο οργανισμό, αλλά ένα ανοιχτό δίκτυο συνεργασίας που στοχεύει να συνδέσει τα υφιστάμενα περιφερειακά μπλοκ της Ευρασίας:
• Ευρασιατική Οικονομική Ένωση: Ξεκίνησε ως οικονομική ένωση χωρών της πρώην ΕΣΣΔ (Ρωσία, Λευκορωσία, Καζακστάν αποτελούν τα ιδρυτικά μέλη) και στη συνέχεια διευρύνθηκε (με το Κιργιστάν και την Αρμενία ως μέλη και με σχέση σύνδεσης το Ουζμπεκιστάν, τη Μολδαβία, την Κούβα και το Ιράν.)
• Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης: Η μεγάλη περιφερειακή ένωση ασφάλειας, πολιτικής και οικονομικής συνεργασίας (Αποτελείται από 10 μέλη: Κίνα, Ρωσία, Ινδία, Πακιστάν, Ιράν, Καζακστάν, Κιργιστάν, Ουζμπεκιστάν, Τατζικιστάν, Λευκορωσία και 2 κράτη με σχέση σύνδεσης, τη Μογγολία και το Αφγανιστάν. Ως Εταίροι Διαλόγου συμμετέχουν 15 χώρες: Τουρκία, Αίγυπτος, Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ, Αζερμπαϊτζάν, Αρμενία, Σρι Λάνκα, Κατάρ, Κουβέιτ, Μπαχρέιν, Νεπάλ, Καμπότζη, Μυανμάρ, Μαλδίβες και Λάος).
• Ένωση Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ASEAN): Πολιτικός και οικονομικός οργανισμός των αναπτυσσόμενων οικονομιών της ΝΑ Ασίας, όπου Ρωσία, Κίνα και ΗΠΑ συμμετέχουν ως θεσμοθετημένοι Εταίροι Διαλόγου. (Μέλη: Ινδονησία, Μαλαισία, Φιλιππίνες, Σιγκαπούρη, Ταϊλάνδη, Μπρουνέι, Βιετνάμ, Λάος, Μυανμάρ, Καμπότζη. Υπό ένταξη μέλη: Ανατολικό Τιμόρ, Παπούα-Νέα Γουϊνέα).
• Πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» (BRI) της Κίνας. Ο πυρήνας της στρατηγικής βασίζεται στη σύζευξη του κινεζικού Νέου Δρόμου του Μεταξιού με τον ρωσικό Διεθνή Διάδρομο Μεταφορών Βορρά-Νότου (INSTC): Ένα δίκτυο σιδηροδρόμων, οδικών αξόνων και πλοίων που συνδέει τη Ρωσία με την Ινδία και τον Ινδικό Ωκεανό μέσω του Ιράν.
Στόχος της БEΠ είναι η δημιουργία ενός εναλλακτικού, ανεξάρτητου πόλου ισχύος που θα αμφισβητεί την οικονομική και πολιτική κυριαρχία των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Προωθεί τη χρήση εθνικών νομισμάτων στις μεταξύ τους συναλλαγές, την ανάπτυξη ανεξάρτητων συστημάτων πληρωμών (τύπου SWIFT) και κοινών χρηματοπιστωτικών μηχανισμών, ώστε να παρακάμπτονται οι δυτικές κυρώσεις και συμβάλει στη διασφάλιση των εμπορικών δρόμων απέναντι σε γεωπολιτικούς αποκλεισμούς.
Στο πολιτικό επίπεδο, η πρωτοβουλία (όπως αναφέρεται και στο κείμενο της ομιλίας) προωθεί την αρχή ότι η ασφάλεια ενός κράτους δεν μπορεί να επιτυγχάνεται εις βάρος της ασφάλειας των άλλων (αδιαίρετη ασφάλεια). Βασίζεται στην αρχή της μη ανάμειξης στις εσωτερικές υποθέσεις των κρατών, αναγνωρίζοντας το δικαίωμα της κάθε χώρας να αναπτύσσεται σύμφωνα με το δικό της «πολιτισμικό μοντέλο», σε αντίθεση με την παγκόσμια προώθηση των δυτικών «φιλελεύθερων αξιών».

[9] Ο «Ευρασιατικός Χάρτης της Διαφορετικότητας και της Πολυπολικότητας στον 21ο Αιώνα» συνιστά μια νέα διπλωματική πρωτοβουλία της Ρωσίας και της Λευκορωσίας, η οποία στοχεύει στη διαμόρφωση ενός δεσμευτικού πολιτικού πλαισίου για μια νέα πανευρασιατική αρχιτεκτονική ασφάλειας, οικονομικής συνεργασίας και αναγνώρισης ενός πολυπολικού κόσμου. Οι διαπραγματεύσεις ξεκίνησαν επίσημα στις 25 Σεπτεμβρίου 2026 στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη. Η πρωτοβουλία συνυπογράφηκε και ξεκίνησε επίσημα από εκπροσώπους 10 ευρασιατικών κρατών: Ρωσία, Λευκορωσία, Καζακστάν, Κιργιστάν, Τατζικιστάν, Ιράν, Βόρεια Κορέα, Βιετνάμ, Λάος, Μυανμάρ.
Βασικοί Στόχοι και Περιεχόμενο του Χάρτη:
• «Αδιαίρετη Ασφάλεια»: Αντικατάσταση των ευρωατλαντικών δομών (όπως το ΝΑΤΟ, ο ΟΑΣΕ, ο Quad (Τετραμερής Διάλογος ΗΠΑ, Ινδίας, Ιαπωνίας, Αυστραλίας), το AUKUS κ.ο.κ.) από μια ενδο-ευρασιατική αρχιτεκτονική ασφάλειας, καθώς η ασφάλεια οποιασδήποτε χώρας δεν πρέπει να οικοδομείται σε βάρος της ασφάλειας άλλων κρατών.
• Πολυπολικότητα και Αναγνώριση «Πολιτισμικής Διαφορετικότητας»: Απορρίπτεται η επιβολή δυτικών οικουμενικών προτύπων διακυβέρνησης και ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αντιθέτως, προωθείται η αρχή ότι κάθε κράτος και περιφερειακός πολιτισμός (σύστημα αξιών) έχει κυρίαρχο δικαίωμα να επιλέγει το δικό του αναπτυξιακό και πολιτικό μοντέλο.
• Απεξάρτηση από τις Δυτικές Οικονομικές Δομές: Προωθείται η ενίσχυση του εμπορίου σε εθνικά νομίσματα, η παράκαμψη των μονομερών κυρώσεων και η σύγκλιση των ευρασιατικών δικτύων μεταφορών και εφοδιασμού.
• Σύνδεση των Περιφερειακών Μπλοκ: Ο Χάρτης σχεδιάζεται να λειτουργήσει ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα σε οργανισμούς όπως ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης, η Ευρασιατική Οικονομική Ένωση, ο Οργανισμός της Συνθήκης Συλλογικής Ασφαλείας (μια διακυβερνητική στρατιωτική συμμαχία πρώην χωρών της ΕΣΣΔ) και η ASEAN.
Η ιδέα παρουσιάστηκε για πρώτη φορά από τη Λευκορωσία στη Διεθνή Διάσκεψη του Μινσκ για την Ευρασιατική Ασφάλεια το 2023. Με την υιοθέτηση της κοινής δήλωσης του Σεπτεμβρίου 2026, συστάθηκε ομάδα εργασίας για τη συγγραφή του κειμένου, με στόχο την επίσημη υιοθέτηση του Χάρτη σε Σύνοδο Κορυφής Ευρασιατών ηγετών έως τα τέλη του 2027.

Πηγές: kremlin.ru, sovereignista.com