Σημείωμα της διαχείρισης: Αντί άλλης αναφοράς για την επέτειο της 25ης Μαρτίου, επιλέξαμε μια επίκαιρη αναδρομή στην προσωπικότητα του ανθρώπου που τη διπλωματία την αντιλαμβανόταν θεμελιωμένη στα δίκαια των λαών και των εθνών, στην ισονομία και την ισοπολιτεία ανάμεσα σε όλα τα κυρίαρχα έθνη ώστε να μπορεί να παράσχει εγγυήσεις για έναν ειρηνικό κόσμο. 

του Δημήτρη Καζάκη

Ο Ιωάννης Καποδίστριας είναι μία από εκείνες τις χαρισματικές προσωπικότητες της ιστορίας, που ενσαρκώνουν στη σκέψη και τη δράση τους τις βαθύτερες αντιθέσεις της εποχής τους. Συχνά αθέατες για τους περισσότερους από τους συγχρόνους τους.

Έτσι ο Καποδίστριας βρέθηκε από διακεκριμένη προσωπικότητα της ρωσικής διπλωματίας του συστήματος της Ιερής Συμμαχίας, το οποίο θεμελιώθηκε στην άρνηση των δικαίων των εθνών, σε κυβερνήτη ενός επαναστατημένου έθνους, που αποζητούσε ένοπλα την ανεξαρτησία του από τους δυνάστες του.

Ο Καποδίστριας, χωρίς να συνιστά κάποια δήθεν «φιλελεύθερη φωνή» στην εποχή της απολυταρχίας, αντιλαμβανόταν ότι το σύστημα των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής του – που αποφασίζουν συναμεταξύ τους τις τύχες του κόσμου, ερήμην λαών και εθνών – μόνο δεινά μπορεί να φέρει.

Είναι χαρακτηριστικός ο διάλογος του Καποδίστρια με ομόλογό του διπλωμάτη στο περιθώριο της Συνδιάσκεψης της Βιέννης το 1815:

«Έχουμε ξεχάσει», λέει ο Καποδίστριας, «ότι αυτός ο πόλεμος [ο πόλεμος δηλαδή εναντίον του Ναπολέοντα] δεν διεξήχθη από μονάρχες, αλλά από έθνη. Μόλις ο Ναπολέων ανατράπηκε, τα συμφέροντα των εθνών ξεχάστηκαν και η προσοχή επικεντρώθηκε αποκλειστικά στα συμφέροντα των πριγκίπων. Όπως στους πολέμους του παρελθόντος. Κι έτσι όλα κατέληξαν σε σύγχυση, σε αναμέτρηση φιλοδοξιών και σε αδυναμία ικανοποίησης όλων των χωρών.»

Στην παρατήρηση του συνομιλητή του ότι η μόνη σωστή διέξοδος από αυτή την κατάσταση θα ήταν η δημιουργία ενός είδους ισορροπίας μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, ο Καποδίστριας απαντάει:

«Ναι, αλλά πώς μπορεί να γίνει αυτό όταν μια μόνη δύναμη ελέγχει όλες τις θάλασσες; Υπάρχει κάποια άλλη θαλάσσια δύναμη εκτός από την Αγγλία; Μπορεί να σχηματιστεί κάποια άλλη; Όχι. Λοιπόν, αντίο στην ισορροπία! Θέλουμε μεγάλες δυνάμεις; Ε, τότε αυτές αναπόφευκτα θα βρίσκονται σε σύγκρουση αναμεταξύ τους και θα βρίσκουν πάντα αιτίες για διαμάχες. Χρειαζόμαστε μικρά, ενδιάμεσα κράτη».

Ο Καποδίστριας δεν εννοεί κράτη-αναχώματα, κοινώς buffer states, που δημιουργούσαν – συχνά εντελώς αυθαίρετα – αναμεσά τους τα ισχυρά κράτη, αλλά για κυρίαρχα έθνη με ανεξάρτητο ρόλο και λόγο στη διεθνή σκηνή.

Και ο Καποδίστριας καταλήγει:

«Αν η δικαιοσύνη συνιστούσε έστω το θεμέλιο, ο λαός θα είχε φωτιστεί, θα είχε πειστεί και θα είχε καθησυχαστεί. Αλλά με τη δικαιοσύνη από τη μία πλευρά και την αδικία από την άλλη, ο λαός βλέπει, συλλογίζεται και απομακρύνεται από τους αφέντες του».

Ο Καποδίστριας έβλεπε από τότε πως η διπλωματία των Μεγάλων Δυνάμεων δεν οδηγεί σε κανενός είδους ισορροπία αναμεσά τους, ούτε σε ειρήνη. Αντίθετα, μόνο η διπλωματία που θεμελιώνεται στα δίκαια των λαών και των εθνών, στην ισονομία και την ισοπολιτεία ανάμεσα σ’ όλα τα κυρίαρχα έθνη μπορεί να παράσχει εγγυήσεις για έναν ειρηνικό κόσμο.

Πόσο επίκαιρες φαντάζουν σήμερα οι σκέψεις του σε μια εποχή όπου επιστρέφουμε, δυστυχώς, στη διπλωματία της ισχύος των Μεγάλων Δυνάμεων! Με την απατηλή προσδοκία ότι μέσα από διαρκείς ασύμμετρες αναμετρήσεις, διαβουλεύσεις του παρασκηνίου και δούναι-λαβείν, θα υπάρξει τάχα κάποια πολυπόθητη ισορροπία. Ερήμην πάντα των λαών και εθνών του πλανήτη.

Το μόνο που χρειάζεται είναι να βαφτίσουμε την παλιά χρεωκοπημένη θεωρία της «ισορροπίας των δυνάμεων», που γέννησε δυο παγκόσμιους πολέμους, σε «αναζήτηση ενός νέου πολυπολικού κόσμου».

Ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε στις 27 Σεπτεμβρίου 1831 καθώς πήγαινε να εκκλησιαστεί στο ναό του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο. Με αυτόν τον τραγικό και ίσως προβλέψιμο τρόπο κατέληξε ο πρώτος κυβερνήτης της ελεύθερης Ελλάδας, θύμα της ραδιουργίας των Μεγάλων Δυνάμεων. Πρωτίστως της Βρετανίας και της Γαλλίας.

Το 1829 ο Γκαίτε που είχε γνωρίσει τον Καποδίστρια και τον εκτιμούσε ιδιαίτερα, πρόβλεψε τα εξής:

«Θα σας αποκαλύψω ένα πολιτικό μυστικό, το οποίο αργά ή γρήγορα θα δημοσιοποιηθεί. Ο Καποδίστριας δεν μπορεί να συνεχίσει για πολύ να βρίσκεται επικεφαλής των ελληνικών υποθέσεων, γιατί του λείπει μια ιδιότητα απαραίτητη για μια τέτοια θέση· δεν είναι στρατιώτης. Δεν υπάρχει περίπτωση ένας απλός πολιτικός του υπουργικού συμβουλίου να είναι σε θέση να οργανώσει ένα επαναστατικό κράτος και να θέσει υπό τον έλεγχό του τον στρατό και τους ηγέτες του. Με το σπαθί στο χέρι, επικεφαλής ενός στρατού, μπορεί να διατάζει και να επιβάλλει νόμους, σίγουρος ότι θα τον υπακούσουν· αλλά χωρίς αυτό η προσπάθεια γίνεται επικίνδυνη.»

Η τύχη του κυβερνήτη Καποδίστρια είχε ήδη αποφασιστεί, από τη στιγμή που οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν αποφασίσει το 1828, ερήμην των Ελλήνων, να διορίσουν στο νεοσύστατο κράτος, ξένο μονάρχη της αρεσκείας τους και για την εξυπηρέτηση των δικών τους συμφερόντων.

Το γεγονός ότι ο Καποδίστριας ως κυβερνήτης δεν αναζήτησε τρόπο επικερδούς και εύκολης διαφυγής, μπροστά στο αναπόφευκτο, δηλώνει τα μέγιστα του ήθους, της πίστης και του αναστήματος του ανθρώπου.